LUNGAWI MAI RIH LO TEH . . .

Hmanni chu kan ṭhian zahovin titina hun ṭha deuh mai kan nei a. Mizo mi nawlpuite, kan dinhmuna kan lungawi hma lutuk chungchang kan sawi a. Eng chen kan thlenin nge emaw, eng kan tihin nge kan lungawi ang a, hlim taka kan awm ang tih hi ngaihtuah tham tak mai a ni a. Kan lungawina hi a nepin, a la hniam viau laiin, phak loh tawp tur thlen tum ṭalh a awm thei bawk awm e.

Hman deuh khan, Arunachal rama ka zinnaah, ka ṭhian hlui pakhat ka tawng hlauh mai a. Chumi ṭum chuan, “Ṭhianpa, Scorpio car ka nei ve tawh asin,” tiin min hrilh a, kei pawhin ka lawmpui thu ka hrilh a. Mahse, mi sawi ka hriat dan chuan, Arunachal ramah hian mi tam takin an tum ber pakhat chu Scorpio car neih hi a ni a. In leh lo nei thei lo pawhin Scorpio emaw, a tlukpui motor neih emaw, kha an tum tlat a. Chu chu an lungawina leh an thangchhuahna chi khat niawm takin an sawi a ni.

“Mizote hi eng nge kan lungawina tawk leh kan tum ber – kan thangchhuahna chu ni ve ta ang le?” tiin han inzawt ila. Hmanlai chuan sa chi kim kah te a ni ṭhin a, tunlai khawvelah erawh chuan, kan tum tlanglawn ber pakhat chu, in ṭha pangngai tak sak leh lirthei neih ve hi a ni awm e. Hman deuh chuan miin rangva in ngeia thih kha an tum a; tunah erawh chuan concrete ina chen leh thih theih hi kan thlamuanna chi khat chu niin a lang. Chumi thleng thei chu mi tam tak an awm a, thleng thei lo pawh mi tam tak an la awm bawk.

A tlangpuiin, in kan sak theih a, motor ṭha tak kan neih theih chuan kan lungawi a, kan hlim veng veng a. Thangchhuah pa ang maiah kan inngai deuh ṭhin a ni lawm ni? Hetiang dinhmuna kan din tawh chuan kan thla a muang a, hei aia sang hi kan chaknain tlinin, kan thluakin phak pawh ni se, kan ngaihtuahna a chawl ta tlat mai ṭhin ni hian a hriat a. Pension hnu phei chuan thawh theih zawng zawng thawk zo tawh anga inngaia hahdam ringawt tum kan awm fo mai. Mi rama upate chu kum 80 dawn thlenga mi ṭangkai leh hruaitu ropui tak tak an nih theih laiin, keini chu kum 60 kan pelh chuan tar awma awm mai mai tum kan tam hle a ni.

Tunlai ṭhalai, ṭhangthar tam takte lungawina hi eng nge ni ve ang le? Phone ṭha pangngai tak neih te, two-wheeler neih te, computer games duh tawka khelh theih te, a khat tawka café-a kal theihna tur daih hlawh nei te, Kohhran ṭhalai leh NGO hruaitu nih te hi kan lungawina a ni mai ang tih a hlauhawm hle.

‘Mahni chan tawka lungawi’ hi kan sawi uar hle a, Bible min zirtir dan pawh a ni a. Mahse, ‘Thlen chin aṭanga hmasawn zel’ tur pawhin Bible hian min hrilh a ni. Rinna leh Pathian rawngbawlna kawngah te, eizawnna leh thiam thil zir kawngah te, ram, khawtlang leh chhungkaw enkawlna kawngahte pawh hmasawnna tur a tam em em a. Engkimah hmasawn zel hi kan tum tur a ni a, hmasawn lo chu a hnungtawlh a ni.

Mizote hi, kan chan tawka kan lungawi lutuk te, kan in lum leh kan ram nuam kan ti lutuk te hian hmasawnna kawng thui zawk kan zawhna tur a dal em? tih kan inngaihtuah a ngai ta. Mi tu pawh mai hi, an lungawi miau chuan, thil dang an ngaihtuah tawh lo va; anmahniah thil ṭha leh hlu tak tak inphum ru pawh awm mah se, hai chhuah lohvin a awm mai ṭhin a ni. Mizoram Larsap ni tawh tam takte pawhin "Mizo thalai te hi in lungawi lutuk a ni," an ti ṭhin e, tih a hrechiangin an sawi tlat a ni.

Miss Universe thlannaa zawhna pakhat chu, “Hriat lohna hi hlim leh lawmna tawp a nih si chuan engati nge hriatna kan zawn ṭhin?” (If Ignorance is bliss, then why do we seek knowledge?) tih a ni a. A chhangtu chuan, “Kan hriat lohte kan hriat hunah chauh kan hriat lohzia kan hre ṭhin a ni,” tiin a chhang a, a chhang thiam hle mai. Lungawi taka hmasawn tum reng reng lova kan awm hian, hmasawn zel pawimawhzia leh tuna mi aia ṭha thil a la tamzia kan hre thei dawn lo tihna a ni.

Mihring hi ramsa ang kan ni lo va, hmasawn zel tura siam kan ni a. Ngaihtuahna thar leh ṭha zawk nei a, thil thar hmu chhuak leh duang chhuak thei tura Pathianin thluak ṭha tak a pek kan nih avangin eng emaw chen thlen hnua tawp mai tur kan ni lo. Mahni awm ngaia awm duh lohna hi ‘Inspirational Dissatisfaction’ an ti a; hmasawn lova ngaia awm reng theih lohna leh duh lohna, tiin a sawi theih awm e. Chutiang nei mite chuan, mahni leh chhungkaw tan mai ni lo, khawtlang leh ram tan danglamna leh hmasawnna an thlen ṭhin a. Thil thar siam chhuak tura remhriatna (innovation) nen phei chuan hausakna hial pawh an thlen ṭhin a ni.

Hetiang rilru pu mi hi tam tak an lo pian tawh avangin khawvelah hmasawnna nasa tak a lo thleng tawh a. Mihring thla nei lo, thlawk ngai lo tur kha van boruakah kan zin ta reng mai a, bawng tawlailira kal ṭhin kha car-ah kan chuang a, lehkha inthawn ṭhin kha sms leh email hmangin kan inbe zung zung thei ta a ni. Tunah phei chuan, khawvel piah lam, “Thla leh Mars-ah te engtin nge kan thlen ang?” tih hi mi fate chuan an ngaihtuah mek a ni.

Kan ram te reuh te, mihring tlem te awmnaah hian lungawi mai lovin hmasawn dan tur kan ngaihtuah ve dawn lawm ni? Pathian tana kan en chhuah ve theih nan leh kan dam khaw chhuah nan a ṭul tawh a ni. Tunah hian kan ram economy a la hniam em em a, India rama state rethei ber pawl kan la ni a. Kan thawh chhuah GDP hi a tlem tlat a, sawrkar hnathawk hlawh central aṭanga rawn kalte avangin a la lang ziawm mai mai a nih hmel. Kan zirnate pawh hi a hniam ber pawl la zu ni a maw le! Hei ringawt pawh hi kan awm dan pangngaia kan lungawi lohna tur chhan lian tak a ni.

Singapore-a hnathawka han kal pakhat chu a awmnaten, “In tho tlai em mai in ram chu a rethei ngawt ang,” an lo ti e, an ti. Hna hi kan thawk tlem lutuk, khawvar rualin hna i thawk ṭan ang u. Eng vangin nge Kristian ram nisi hi India ram State rethei ber pawl kan nih reng ang? Chhungkaw tin hian mahni inchawm theih ngei i tum ang u. Ration man tlawm lak avanga ei tur nei chauh nihte hi lungawi mai lo ila, a thlawna sawrkar-in a semte pawh dawng lo ngam turin keimahniin thawk chhuak ila, sawrkar zawk hi chhiah pe thei khawpa thawh chhuah neih i tum ang u. “Sawrkar hi ka chhiah pek avanga kal a ni,” tia kan sawi theih hunah kan ram economy hi a lo ziaawm dawn chauh a ni. Tih tur, thawh tur a va tam em!

Ṭhalai tam tak, intihhlimna leh online games khelh ringawt buaipuite hian, rim taka hnathawh dan kan zir a hun ta hle mai. Kan ramin intodelhna kawng kan zawh dawn chuan kan innghahna chu ṭhalaiteah a ni tlat. Remhriatna nen, ngaihtuahna thar nei turin ṭan la ila, hna zawngtu mai ni lovin hna pe theitu leh thil thlak danglamtu nihte pawh kan tum a ngai tawh hle a ni.

Mihring hi kan rilrua kan ngaihtuah ang zelin kan awm fo. Rilru te chu a ngaihtuahna pawh a te ṭhin a, rilru lian leh zau, khawvel pum huap ngaihtuah chu a dai leh tawn pawh a zau nghe nghe ṭhin a ni. Kan eizawnna leh sumdawnna te pawh kan rilruin a tlina kan hriat ang zelin kan kal a. Mizote hian, kan tribal rilru avangin, thil tam tak hi tlin lo leh theih ve lovah kan inngai ṭhin hi a pawiin a ṭha lo hle. ‘Kan thei ve a ni’ tih kan hriat tlat a ngai a, thei ve lo rilru hi i paih bo daih ang u.

Kawng engkimah hma sawnin, kan lungawina level hi tihsan deuh i tum ṭan teh ang u. Pathian ṭihna leh rinna kawngah te, Pathian thu hriat leh a thu zawm kawngah te hma sawn zel ila. Zirna lamah pawh tun aia zirna hmun ṭha neih tum ila, zirlaite pawhin zirlai ṭha zawk nih i tum ang u. Chhungkua anga hmasawnna turah tum sang tak nei ila, kan ram intodelhna kawngah mi zawng zawngin kan tih ve theihah ṭan la ṭheuh ila. Thlai leh thei, buh leh bal thar chhuah kawngah hma sawnin, kan hnathawh ṭheuhah tun aia ṭha leh nasain thawk ila, sumdawnna leh thil siam chhuah kawngah ṭan la bawk ang u. Kan ram chhung bakah ram pawnahte hna thawkin chhuak ila, chungte chu Chanchin Ṭha hrilna remchangah hmang nghal zel ila. Kan ram hi Pathian ṭih ram, ram hmasawn leh changkangah kan siam ve thei a ni tih ring tlatin, chutiang chu a nih theih nan mi tinin ṭan ila ang u. Kan awm dana lawm chungin hma lam pan zel ila, kan lungawina hi tun aiin lo sang zel rawh se.

- Dr Vanlalsiama Chhangte