KRISTIANNA LEH EI LEH BAR KAWNGA HMASAWNNA

Khawvela ram hrang hrangte ei leh bar leh khawsak phunga hmasawn (economic development) dan kan zir chian chuan, ram hausakna leh retheihna hi sum leh pai, leilung hausakna leh thiamna chauhin a hrilhfiah kim vek lo tih kan hre thei ang. Mipui nunphung, rin dan, thiltih dan, hnathawh chungchanga an ngaih dan leh khawtlang nunphungte hian ram ei leh bar dinhmunah nghawng a nei thui hle. Heng zingah hian sakhuana, a bik takin Kristianna leh ei leh bara hmasawnna inzawmna hi ngaihtuah tham tak a ni.

Mizoram hi Kristian sakhua zuitu tamna ram a ni a. Kan khawtlang nun, ngaihhlut zawng leh nunphung tam tak hi Kristian thurin leh kohhran kalphung nen a in zawm tlat a. Chuvangin, Kristianna hian kan ram hmasawnnaah eng angin nge nghawng a neih tih hi ngaihtuah chian a pawimawh hle. Kristianna hian hmasawnna kawngah min pui em? Hmasawnna atan kan rinna leh nunphungte hi kan hmang ṭangkai tawk em? Hengte hi zawhna pawimawh tak an ni.

Kristianna leh economic development inzawmna

Economic development hian sum leh pai ngah, in leh lo ropui tak tak din, lirthei ṭha neih leh sumdawnna pung zel chauh a huam lo va. Mipui nunphung siam ṭhat te, retheihna tihtlem te, zirna leh hriselna tihhmasawn bakah, mi zawng zawng tana eizawnna remchang leh nunphung ṭha zawk a huam tel a ni. Ram hausakna a pun ruala retheite an retheih zel a, eizawnna mumal nei lo an tam zel a nih chuan, chu ram chuan hma a sawn tih a har hle dawn a ni.

Kristian rin dan kan thlir chuan, rinawmna, dikna, taimakna, inhmangaih tawnna, khawngaihna leh mi dangte tana mahni inpekna te hian hmun sang tak a chang a. Heng kan thil ngaihhlut zawngte hi sakhaw nunah chauh ni lovin, sumdawnna, hnathawhna, sawrkar inrelbawlna leh khawtlang ei leh bar dinhmunah pawh a taka hman theih an ni.

Entirnan – Sumdawngtu rinawm tak chuan a thil hralh tur dik takin a hralh a, a man pawh dik takin a bithliah ṭhin. Hnathawktu taima tak chuan a mawhphurhna a hlen a, a hun a hmang ṭangkai a. Sawrkar hnathawktu rinawm tak chuan mipui sum a humhalh a, a hnaah eirukna leh induhsakna uchuak a ti lo. Heng nunphungte hi khawtlang inrelbawlnaa chin ṭhana neih a nih chuan, sumdawnnaah innghahna a pung a, hnathawh a chak a, ram economy-ah hmasawnna a thlen thei. Chuvangin, Kristian nunphung ṭha tak takte hi sakhuanaah chauh ni lo, ram hmasawnna atana lungphum pawimawh tak a ni thei a ni.

Max Weber leh Protestant Work Ethic

Kristianna leh economic development inzawmna sawi chuan German mi, khawtlang nun zir mite zinga mi hmingthang, Max Weber-a ngaihdan hi sawi hmaih theih a ni lo. Weber-a chuan a lehkhabu, ‘The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism’ -ah, Protestant Kristian thurin leh Europe rama sumdawnna leh industry hmasawnna inzawmna a sawi a.

Protestant Kristian nunphung hian hnathawha taimakna, hun hman ṭangkaina, sum khawlkhawmna, mahni inthununna leh thil neih hman fimkhurna te a ngai pawimawh a. Heng nunphungte hian sumdawnna leh ram hausakna tihpunna kawngah nghawng a nei tih a sawi a ni.

A bik takin, sum hmuh zawng zawng mahni nawmsakna atana hmang ral mai lo va, a ṭhen khawlkhawm a, sumdawnna leh hna thar siam nan hman leh ṭhin hi ram hmasawnna atana thil pawimawh tak a ni. Economics thlirna aṭangin hei hi ‘saving and investment’ kan tih nen a inzawm a. Sum khawlkhawmna a awm chuan sumdawnna leh hna thar siamna atana sum hman tur a awm a, chu chuan eizawnna leh thilsiam chhuah a tipung thei a ni.

Mahse, Weber-a ngaihdan hi mi zawng zawngin an pawm vek lo. Economist Sascha Becker leh Ludger Woessmann te zirchianna chuan, Protestant ramte hmasawnnaah hian, hnathawhna tur atana zirna leh thiamna a pun aiin Bible chhiar theihna atana a punna hi a pawimawh zawk thei tih a tarlang. Chuvangin, Kristianna leh hausakna inzawmna hi thil pakhat chauha hrilhfiah theih a ni lo.

Hetah hian kan hriat tur pawimawh tak chu, Kristian nih avang ngawtin ram a hausa nghal lo tih hi a ni. Kristian thurin aṭanga chhuak nunphung ṭha leh inzirtirna te chu a taka hman a nih chauhin ram hmasawnnaah nghawng ṭha a nei thei a ni.

Mizorama Kristianna leh hmasawnna

Mizorama Kristianna a lo luh hnuin kan khawtlang nunah danglamna nasa tak a thleng a. Missionary-te hnathawh avangin lehkha zirna, ziak leh chhiar thiamna, hriselna ngaihpawimawhna leh khawtlang rawngbawlna te a lo pung chho ta a. Zirna hi ram hmasawnna atana hmanraw hlu berte zinga mi a ni. Mizo ṭawng ziak leh zirnain hma a sawn theihna turin missionary-te leh Mizo zirtirtu hmasate hnathawh a pawimawh hle. Chutih rualin, kan hmasawnna hi missionary-te hnathawh rah chauh ni lovin, Mizo mipuite inpekna, zirtirtute thawhrimna leh sawrkar leh khawtlang inlungrualna rah pawh a ni tih kan hriat a ṭha.

Zirna hian mipuite thiamna leh theihna a tipung a, hna chi hrang hrang thawh theihna kawng a hawng zau a. Economics-ah chuan hei hi ‘human capital development’ an ti ṭhin. Mihring thiamna, finna leh hriselna a ṭhat chuan thil siam chhuah theihna pawh a pung thei a ni.

Kohhran leh Kristian pawlte hian sikul, damdawi in, naupang enkawlna te siamin, mi retheite ṭanpui leh harsatna tawkte chhawmdawl hna an thawk ṭhin. Heng an hnathawhte hian mipuite nunphung a siam ṭha a, khawtlang inlungrualna a tichak a. Kan ramin ei leh bar kawnga hma a sawnna atana Kristianna thilpek hlu tak pakhat chu, Mizote zinga inrin tawnna leh thawhhona ṭha awm hi a ni.

Amaherawhchu, zirna lamah thiamna sang tak kan neih rualin, kan thiamna hmanga thilsiam chhuahna (industry), sumdawnna leh eizawnna kan tihpun theih loh chuan kan hmasawnna a tluantling lo vang. Zirna hi certificate neihna atan chauh hmang lovin, mahni kea ding thei tura thiamna leh finna neihna atan hman tur a ni.

Hnathawh hi zahawmna a ni

Kan ram ei leh bara hmasawnna tur ngaihtuahnaah hian hnathawh chungchang kan ngaihdan hi a pawimawh hle. Kristian thurin chuan hnathawh hi mihring nun pêng pawimawh takah a ngai a. Bible-ah pawh taimakna, rinawmna leh mawhphurhna hlenna pawimawhzia kan hmu fo. Mahse, kan khawtlangah hian hna chi hrang hrang kan ngaihhlut dan a inang lo ṭhin. Sawrkar hna kan ngaih pawimawh em em laiin, sumdawnna, kut themthiamna, lo neih, ran vulh leh thilsiam chhuah lam hnate hi, a chang chuan, kan ngaihlu lo fo. Hei hi tihdanglam ngai tak a ni.

Ram hausa tak takte hi sawrkar hnathawk tam avanga hmasawn an ni lo. Thil siam chhuahna, kut themthiamna, sumdawnna, technology leh hna thar siam chhuah tam avanga hmasawn an ni zawk. Kristianna hian hnathawh zahawmna a zirtir angin, kan ramah hian hna dik leh ṭangkai apiang hi a zahawm vek a ni tih kan pawm a ngai. Kohhran leh khawtlang hruaitute hian ṭhalaite chu sawrkar hna nghak reng lova mahni thiamna hmanga eizawnna dap turin an fuih thei a. Taimakna hi thua sawi mai lovin, kan kuta hnathawkin kan lantir tur a ni.

Kristianna leh retheihna do letna

Economics thlirna aṭang chuan retheihna hi sum neih lohna chauh a ni lo va. Zirna ṭha dawn theih lohna, damdawi in pan theih lohna, hna mumal neih lohna leh nunphung ṭha zawk neih theihna remchang awm lohna te pawh a huam vek a ni. Kristian thurin laimu pakhat chu mi rethei, pachhia leh harsatna tawkte hmangaih a ni. Isua zirtirnaah pawh hei hi thil pawimawh tak a nih avangin, Kristian rawngbawlna leh ram hmasawnna kal kawp theihna hmun pawimawh ber pakhat chu retheihna do letna hi a ni.

Kan khawtlangah mi rethei kan hmangaih tak zet a nih chuan, an tan eizawnna remchang kan siam a, naupang tan zirna kawng kan hawnsak a, damlo leh chak lote kan enkawl a ngai. Kan rawngbawlna chuan mi rethei a chhawmdawl rualin, retheihna aṭanga an chhuah theihna tur kawng pawh a zawng tel tur a ni. Thilpek leh ṭanpuina te hi retheihna tihbo nana hmanraw tling a ni lo. Retheihna thlen chhan, eizawnna tlakchham chhan, thiamna neih lohna leh sumdawnna remchang awm lohna te pawh kan siam ṭhat a ngai tel bawk ang.

Kristianna hian hausakna a tiam lo

Kristianna leh ei leh bar kawnga hmasawnna inzawmna kan sawi hian thil pakhat kan hriat tel a pawimawh hle. Kristian nihna hian hausakna te, sum leh pai tam tak te min tiam lo. Kristian an tam avangin ram a ṭhain, a hausa ang, a tih ngawt theih loh. Kristian ram zawng zawng an hausa vek lo va, Kristian ni lo ram hmasawn tak tak an awm bawk. Ram hmasawnna chu zirna, sawrkar inrelbawlna ṭha, dan leh hrai, infrastructure, technology, sum dah luhna, leilung hausakna leh ram chhunga remna leh muanna te nen a inzawm vek a. Sakhuana chauhin heng zawng zawng hi a thlak thei lo. Kristian inti siin kan hnathawhnaah eirukna a awm a, duhsak bikna leh dik lohna a hluar chuan, kan thurin leh kan nun a inrem lo tihna a ni.

Kan ramah hian sakhuana thil kan ngai pawimawh hle a, kan chakna pawh a ni thei. Mahse, sakhaw thila kan inpekna leh taimakna te hi kan nitin hnathawhna, kan sumdawnna leh kan mawhphurhna hlennaah pawh a lang tur a ni. Pathianni-a rinawmna kan sawi chu Thawhṭanni-a kan hnathawhnaah pawh a lan a ngai a ni.

- R. Lalbiakzuala