PUBERTY PALTLANG LAI

Fanau enkawltute tana hun harsa tak mai pakhat chu naupangin tleirawl an hriat ṭan, nun ze danglam tak an rawn neih chhoh lai hi a ni awm e. An nungchanga danglamna leh enkawl an harsat avangin puh tur kan zawn loh leh mahni kan indem a, an chungah kan ṭuan fo bawk ṭhin. Hetiang hun lai hian, harsatna chi hrang hrang belhchhahtu a awm theih rualin, naupang chuan ‘puberty’ a kaltlang mek a ni thei tih hi rilrua kan hriat tel a pawimawh hle.

‘Puberty’ tih hi Latin ṭawng ‘pubertas’ aṭanga lak a ni a, a awmzia chu, ‘puitling ni tura naupang taksa leh rilru a inthlak danglam chiam hun’ a tih theih awm e. Tleirawl (adolescent) la ni pha chiah lo, naupang kum 9-12 velah a lo lang ṭan ṭhin a ni. Puberty hi mi zawng zawng kaltlang; Siamtu hun ruata thil thleng leh, kan nihphung tura a duan a ni a. He hun hi naupang nun tihrehawmtu leh tichhetu a nih loh nan, ṭha taka hmachhawnpui thei turin enkawltuten kan rilru kan buatsaih a ngai hle.

Mihring thluak ṭhan chak hun lai ber chu kum 0-4 a ni a, hemi chhung hian thluak chu a nih dan tur zaa sawmriat aṭanga sawmkua (80-90%) in a lo puitling hman a. Hei hi primary growth (ṭhan duan ṭum khatna) an ti a. Puberty lai hian a ṭum hnihna atan thluak ṭhang thut leh nasa taka taksa inthlak danglamna (secondary growth spurt) a lo awm leh a ni. Digital khawvelah chauh ni lovin, tun hma ata tawh tleirawl/ṭhalaite hi enkawl leh puih ngai, khawtlang nuna harsatna siamtu anga ngaih an nih fo avangin mi tam takin an lo zir chiang tawh ṭhin a. G. Stanley Hall-a (American psychologist) chuan a zirchianna aṭangin, “Thisena hormone lo chhuakin chak taka ṭhanna a siam lai a nih avangin tleirawl hun hi thlipui nasa tak ang maia rilru inlet but but hun, rimtawng hun a ni,” a ti.

Tleirawl ṭan tirtea nunchang leh ze danglam lo awm ṭhin phena thil awm tlem han tarlang ila. Naupang zawkte thluaka che lo (dormant) a awm ṭhin hormone pakhat, GnRH chu kum10–14 vel an lo nihin an thluak aṭangin a rawn inpe chhuak ṭan a. Chu chuan growth hormone (ṭhanna siamtu) leh sex hormone te a lo kai tho ve leh bawk a. Mipa ti mipa tur leh hmeichhia ti hmeichhia turin hna an rawn thawk ta a ni. Chung hormone bawk chu thluakah thawkin, Hall-a’n ‘rilru inlet but but hun leh rim tawng hun’ tia a lo sawi angin, rilru leh thinlung ngaihtuahna sosang tak (emotional surge) a siam tel bawk a ni. He hun hi hmeichhe naupangah a lang hma deuh hlek a; kum 9-11 velah inṭanin, kum 11-12 hi a san vanglai a ni a, kum 13-15 velah a reh tlangpui. Mipa naupangah erawh a tlai hret a, kum 11-12 vela inṭanin, 13-14 vel hi a san vanglai a ni a, kum 16-18 ah reh chho ve thung a ni.

Puberty hunin taksa, rilru leh thlarau a nghawng dante –

Taksa:

1. Taksa ṭhan thutna

2. Mipa leh hmeichhe nihna langsar ṭan – mipaah aw thum, hmeichhiaah hnute um leh thi neih te, hmai bawl, hmul ṭo (zakhnuai leh serhah), serh aṭanga tui chhuak

3. Thluak insiamrem avanga mut hun bi inthlak

4. Chauh ngawih ngawihna leh ruh chhuktuah chak lo leh na.

Rilru:

1. Mood fuh lo, thinur hma, rilru na ngawih ngawih, mahnia awm nuam tihna

2. Mahni nihna (identity) zawnna leh mahni inhriat chian duhna

3. Zahzumna leh mi dang nena inkhaikhinna rilru

4. Mahni inrin tawkna tlahniam leh pianphung induh khawp lohna.

Thlarau:

1. Mahni inzawnna leh inhriat chian duhna an nei ṭan. Nu leh pa rinna ṭawmpui mai aia mahni rinna a chian duhna leh, rin tur dik zawnna te, rinna leh Pathian chungchangah zawhna tam tak an nei thei bawk.

2. An taksaa hormone hnathawh avanga tisa chakna leh turtu lo awm ṭhinte chu, Kristian zirtirna aṭanga ṭha lo nia hriatnain nasa takin Pathian, Kohhran leh hmangaihtute laka inthiam lohna leh inthlahrunna a siam thei.

3. Mahni nihna (identity) zawnna kawngah, Pathian ni lo thil dangah an nihna inhmeh bel tur an zawng a, an nihna petu nia an hriat lam kawng nasa takin an zawh thei. Entirnan: ṭhian, ngaihzawng, social media, online games, thiamna hrang hrang, sports etc.

4. An nihna ang anga pawm an ni tih inhriatna (sense of belonging) an mamawh a. Chuvangin, anmahni zilhtu leh sawiseltu an chhungte aiin, an thurualpui theih ṭhian, an nih anga an lan chhuah theihna leh an thinlung an phawrh ngamnate bulah an tlangnel zawk thei a. Hei hian hmangaihtute lak aṭanga inlak hranna a siam thei a ni.

Puberty hi engtia hmachhawn tur nge?

Puberty hun laiin a ken tel thilte lo hriat lawkna hian naupang enkawltute nasa taka min puiin, inrin tawkna min pe thei a. Puitlingten puberty hmachhawn tura naupang kan puih theih dan kawng ṭhenkhat han tarlang ila –

1. Naupang rilru buatsaih: Naupangin puberty an hnaih chhoh tawh chuan, nakin lawka an taksa a danglamna awm turte lo hriattir lawk a ṭha hle.

2. Inbiak pawh tawnna ṭha neih: An harsatna leh zawhnate an sawi chhuah ngamna tura inpawh leh inhawng taka kan awm a pawimawh a, an zawhnate dawhthei taka ngaihthlaksak fo a pawimawh.

3. Mipat-hmeichhiatna chungchang zirtirna pek: Sex hormone san vanglai a nih avangin sex education pek hun tak a ni a. Kan zirtir loh pawhin hriat chakna avangin internet leh mi dang tute emaw aṭang an hre dawn tho a; chuvangin, hmangaih leh zahawm taka zirtirna pek a ṭhain a him zawk a ni. Zirtirna pek chauh hi a tawk lo va, an tisa chakna tipunlun tur thil tam tak awm theite laka humhim leh, thlemna an tawh pawha hneh theih dan kawhhmuh a pawimawh.

4. Taksa inenkawl leh mi dang laka an awm dan tur zirtir: Hormone san avangin an taksaah rim tui lo a awm ṭhin a; chuvangin, taksa faina leh thianghlimna kawngah ṭan laktir an ngai. Inbual ngun, ei leh in tih ṭhat, exercise lak ṭhat bakah an taksa mamawh zat (darkar 8-9 tal) mu tura fuih an ngai hle. Hmeichhiaten thi an neih laia an inenkawl dan tur te, pads thlak hun tur te leh, mi dangte tana hnawksak lova ṭha taka paih dan te pawh zirtir an ngai hle. Mipa naupangte pawh an rualpui hmeichhia thi nei ṭantirte nuihzat leh fiamthu thawh nana hmang lo tura zirtir an ngai a. Kut thawha infiam bakah, taksa pianphung (thau/cher/hmaibawl etc.) hmanga infiam leh inchhaih nawmnah te pawh ching lo tura inzirtir a pawimawh hle.

5. Rilru leh thinlung hneh tura puih: Puberty hormones-ten nasa taka an rilru leh ngaihtuahna a khawih chet avangin, an rilru leh thinlung hneh zawh loh chang an nei fo dawn a. Hetiang hunah hian, an thinlung hliam belhchhah lo va, hriatthiamna leh dawhtheihna nen, an rilru ngaihtuahna leh thinlung thunun a, hneh thei tura ṭanpuitu kan nih a pawimawh a ni.

6. An nihna (Identity) leh dam chhan (purpose) hriattir: Pathian fa an nihna leh Pathian tana nung tura siam an nihna an thinlunga nemnghehsak hun lai tak a ni a. In chhungkhura inhrilh mai a tawk lo va, school leh Sunday School-a enkawltute nen ṭan rual a pawimawh hle. Bible thu leh Bible behchhan lehkhabu, Pathiana an nihna leh an dam chhan hre tura pui thei, ṭha tak tak a awm a ni. Entirnan: Rick Warren - The Purpose Driven Life: Devotional for Kids, Max Lucado – You are Special. Tunlai naupang tam zawkin Sap ṭawng an thiam tawh avangin heng thu ziak ṭha tak takte hi an ṭangkaipui thei a ni.

7. Pathian thu thiltihtheihna hman: Tleirawl nun kaihhruaina atana pawimawh ber chu Pathian thu hriattir leh zawm tura puih a ni. “Tleirâwlin engtin nge a awm dân a tihthianghlim ang? I thu ang zêla a awm dân vêng ṭhain,” (Sam 119:9) tih a nih kha. Naupang enkawlnaah, hormone sang lutuk avanga an harsatna kan hriatthiam rualin, Pathian thuawih nun zirtir erawh kan ṭhulh loh a pawimawh. Pathian thu hi a nung a, thil a tithei a, kan taksa chhungril ber pawh a fan chhuak vek thei a (Hebrai 4:12); hormone aiin a chak tih rin tlat a pawimawh.

Puberty hun lai hian kan fate an la piangthar lo a nih chuan an pianthar ngei theih nan ṭan lak a pawimawh hle. Barna’s research zir chianna chuan, kum 4- 14 (4/14 window) hi piantharna hun ṭha a ni tih a tarlang a. Chuvangin, thuawih anga lanna tur chauh ni lovin, mahni duhthlanna thiang tak hmanga Isua chu Lal leh chhandamtua an pawm theih hun ṭha a liam ṭep tawh tih hriain, an pianthar ngeina tura ṭan lak hun lai tak a ni. Pathian nena intawhna bakah inlaichinna nung an neih theih nan fianrial hun nei tura kaihhruai an mamawh hle bawk.

Puberty hian taksa, rilru leh thlarau a nghawng dan hre chungin, kan ṭan lak danah erawh a tihel leh an tana ninawm zawng ni lo turin, Pathian hnen aṭang finna kan dil zel a pawimawh hle. “Engkimah ṭawngṭai leh dilin, lawmthu hril tel zelin, in duhnate chu Pathian hnenah hriattirin awm zawk rawh se,” tih ziak angin, ṭawngṭaina nen, kan fate kaihhruaina kawngah theihtawp i chhuah zel ang u.

- Dr Mary Lalengkimi