Guest writer
NexGen
Mizote leh Fanau Enkawl
Hnam hrang hrang hian fanau enkawl dan kan nei hrang vek a. A ṭha lai leh ṭha lo lai te pawh a awm vek ang. Mahni hnam nunze mil a fanau enkawl kan ni vek awm e. Mak deuh mai chu, Mizote hi Kristian kan nih hnu hian kan hnam ze ṭha lo tamtak kan kalsan laiin inchhung khur inrelbawlna leh fanau enkawlna chungchangah hian danglamna hmuh tur a tam lutuk lo niin a hriat thung.
Kan khawvel hawi her te a zau chhoh hnu leh ram leh hnam hrang hrang nen kan intlawhpawh theih tak tak hnu hian kan fate hian ngaihsak an hlawhin, inchhung khur inrelbawlna lamah pawh hma kan sawn hret hret in a hriat a, hmanlai a hmeichhe dinhmun hnuaihnung ṭhin te pawh a zia awm chho bawk niin a lang. Chutih rualin, hnam changkang zawk te kan la phak lohna pakhat ni a lang chu zirtirna mumal leh pawimawh zawk, a bulṭhut a inzirtirna lam hi kan nei tam lova. Kan zia pakhat, a ler aṭanga ṭhuai leh a tam zawk tihdan zawm mai te hi kan la thlah thei meuh lo niin a lang. Tihdan ṭha zawk leh pawimawhte kan inzirtir chhoh zel a, fanau enkawl pawimawhna leh a Pathian thuziate hi kohhran, pawl leh sikul ah te kan inzirtir uar leh zual a hun tawh takzet a ni.
Deuteronomy 6:6-7 ah chuan, “Tin, heng thu, vawiina ka pek che u hi in thinlungah a cham reng ang a; in fate ṭhahnemngai takin in zirtir ang a, in ina in ṭhut lai te, kawnga in kal lai te, in mut lai te, in thawh hun tein in sawi ṭhin tur a ni’, tih kan hmu a. Kan Pathian thu min pekte hi puitlin hnu a kan zawm tur leh puitlingte tan chauh a ni lo tih a chiang a. Naupan lai aṭanga kan inkaihhruai a pawimawh zia Bible ah hmuh tur a tam a ni.
Kan ram a fanaute kan enkawl dan leh chhungkua kan inkaihhruai dan phungah a ṭha lai tamtak awm mahse, hmasawn kan la ngaihna laite leh kan inzirtir uar atana pawimawh tlem han tarlang ila.
1. Fanau enkawl hi engtik aṭanga ṭan tur nge?
Science lam aṭanga naute insiam dan leh ṭhan chhoh dan chungchang zir mite sawi dan chuan nu pumchhunga naute a la insiam lai, kar 4 aṭanga kar 5 a nih hun aṭangin naute hian lungphu a nei ṭan tawh a. Nunna a nei tawh tihna a nih chu! Chumi awmzia chu, a taksa la insiam famkim lo mahse, mihring pakhat a ni ve tawh tihna a ni. Sam 22:10 ah chuan “Chhul aṭang rengin Nangma chunga nghah ka ni a; Nang chu ka nu pum chhung aṭang rengin ka Pathian i ni” tih kan hmu a. Ngaihtuahna la nei chiah lo mahse, mihring pakhat a ni a, siamtu nei, awmze nei taka duan a ni. Tin, Sam 139 a kan hmuh angin, mihringte hi min siamtu Pathian hian kan ruhrel leh tisa te mihring anga kan pian chhuah hma daih tawh aṭangin min hria in min ngaihven reng tawh anih chu.
Naute chu a nu thisen leh chaw ring turin nu pum chhungah chuan a ṭhang lian a. Chuvang chuan a paitu taksa leh rilru hriselna in naute chu nasa takin a nghawng a. Thil ei leh inah fimkhur a pawimawh zia te, rilru hrisel leh hlim neih a pawimawh zia te sawi lan a ni fo ṭhin. Kum 2018 a WHO in zirchianna a neih ah chuan, “Khawvel ram pumpui a naupang zinga Maktaduai 29 te chu chhungkua leh khawtlang a innghirngho awm tamna hmuna piang niin, 43% te chu ram hnufual aṭanga piang an ni. Heng naupangte hian rilru leh taksa lamah ram changkang leh ralmuang zawka naupangte chu nasa takin an pha lova. Hetiang ram leh hnam hnufual aṭanga naupang seilian te hi an lo puitlin hnu in rilru lama hrisel lohna an nei nasa bik,” tih hmuchhuah a ni. Ram buai leh rethei em em, indona leh rilṭamna hmuna awm ni lo mah ila, kan nitin nun leh inchhunga chenghote kan inlaichinna boruak hian kan hmalam hun a hril nasa em em a. In chhunga naupang awm te mai bakah naute, nu pum chhunga an awm lai aṭang tawha an chenpuite rilru put hmang leh nun dan hian danglamna a siamin nghawng thui tak a nei tih hi kan hriat a pawimawh hle a ni.
Hmanlai angin ‘mo’ te chhawr nasa tawh lo mah ila, an pasalte emaw, an chhungte vang emaw a hrehawmna tamtak an neih a, thlamuang lo taka an awm ṭhinna te hian an nau paiah nghawng a neih nasat theih em avangin, nau paitu hlimna leh rilru hriselna kan ngaih pawimawh a ngai a ni. Chutiang taka nupa inngeih tak leh chhungkaw hlim kan neih theihna tur chuan chhungkuaa mimal tinte kan ṭanrual a pawimawh zual hle a ni.
2. Naute piangtir aṭanga kum 3:
“Naute an pian hlim aṭanga kum 3 an nih thleng hian nasa leh zualin anmahni enkawltute kutah an innghat a. Heng hunlai a ngaihsak, duat leh buaipui nasat naupangte hi naupang dang aiin an rilru put hmang, thiamna, ngaihtuahna leh finna kawng tinrengah an chak bik a ni,” tiin zir mite chuan an sawi. Naute ṭawng la hrethiam lo pawh hian kan hlim hmel leh kan thinrim hmel te, inchhunga innghirnghona leh nuihhona te chu a awmzia la hre vek lo mahse, chung nunphung chu an zir chho ve zel a.
Kan fate hi nu leh pa ten hun ṭha (quality time) kan hmanpui tam lohva, technology leh ṭul danga kan inhman nasat zawk chuan thildangah intihhlimna an zawn mai bakah an nu leh pate aia ngainat leh belh tur an zawn phah ṭhin a. Hei hian an len hun thleng pawhin nu leh pate aiin thildangah a innghahtir nasa a ni. Hetianga thil a kal chhoh zel chuan an rilru hahna leh harsatnate chu an nu leh pate hrilh ngam lovin, an ṭhian la puitling lo zawk te hrilhin, sual lamah an tluk phah fo ṭhin. Hemi avang hian kan fate hi an la tet viau lai aṭanga inlaichinna ṭha kan siam a pawimawh hle a ni. Thil tamtak zirtir theih hun la ni lo mahse, kan nun dan nasa taka an zir hun a nih vangin, heng hunlai hian an bula kan awm tam a, kan ṭawngkam leh kan nunzia te kan fimkhur a pawimawh hle a ni.
3. Kum 4 aṭanga kum14 inkar :
Kum 2015 a National Association of Evangelicals in an member-te zinga an pianthar hun zirchianna an neih ah chuan- kum 4 aṭanga kum 14 a piangtharte chu 63% niin, kum 18 an nih hnu a piangthar an awm nual bawk a. Zirchianna aṭanga a lan danin an kum a upa telh telha, piangthar an tlem chho tial tial tih an zir chhuak a. Chumi in a entir chu, Pathian thuhril mi, piangthar ṭha tak tak te hi an upat hnu a piangthar awm bawk mahse, a tam ber chu kum 4 -14 an nih laia piangthar an ni a. Heng hun laia an rinna hi a nghet in, humsual dai leh tihsual palh chang nei ve ṭhin mahse, an rinna hmasa, an hmangaihna hmasa ah an let leh fo ṭhin a ni.
Thufingte 22:6 ah “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, A upat hun pawhin a thlah lo vang”, tih kan hmu a. Kan fate kalna awm kawng tur hi an naupan tet aṭanga kan ngaihtuah chian a pawimawh khawp mai. An ngaihtuahnate chu Pathian Thu nen a kaihhruai bakah, an mizia leh tui zawngte hriatpui hi kan tih ngei ngei tur, an zirturte, an len huna an nih turte chu keimahni duhzawng a her rem sak mai lovin, anmahni siamtu leh duangtu Pathian rawn chung zela an kalna awm kawng a hruai hi nu leh pa, fanau enkawltute mawhphurhna lian tak a ni.
Kan sawi tak ang khian, fanau enkawl kan tih hian, a piang tawh sa, thil hrethiam rual leh zilh rual te mai kawk lovin, pum chhunga an awm lai aṭangin a enkawltuten mawh kan phur nasa em em a. Tin, an kum mil zela enkawlna an dawn theihna tur a kan inzir a, kan hriatchian a pawimawh chho zel a. Inchhung khur a kan inrelbawl dan hian naupangah nghawng thui tak a neih fo ṭhin avangin, mitin hi kan pawimawh zia a lang chiang em em a. Nau pai a, enkawl ṭhat leh si loh te, nupa a insiam avanga naute nei tura inngaih ringawt piah lamah hian, a lo piang chhuak turte taksa leh thlarau nun hi thui tak kan kutah a awm tih hria ila. Chhungkua kan din hma aṭangin ṭhalaite pawhin fanau enkawl chungchang hi kan zirchian a, kan ngaih pawimawh a hun tawh takzet a ni.
- Dr. Evelyn VL Hmangaihzuali