Sual ngawichawi- Electronic Media!

Hmun pakhatah hian naupang puala rawngbawlin ka fehchhuak a, naupang ṭhahnem tak an rawn kal khawm a. Naupang hmuhnawm tih zawng, cartoon-a Kristian lemchan tawi an siam ṭhenkhat chu Projector hmang hian ka chhuah a. Naupang te chuan hmuhnawm anti khawp mai, an reh ṭhiap mai a ni! Amaherawhchu, naupang pakhat kum 5 mi vel niin ka hria, tlar hmasa berah hian a ṭhu a. Chu lemchan ka chhuah chhung chu a beng leh mit a hup a, theih tawp hian a kun ta tlat mai a. Zirtirtu pakhat chuan kaihthawha en luih tir a han tum pawh chuan a kaitho hleithei meuh lo anih chu!

Ka mit a la ta riau mai a, inkhawm ban rual chuan ka zawng ta nghal a. Pawm tham lek a nih vang chuan ka han pawm a, ka thil chhuah a en duh loh chhan te chu ka han zawt ta vel a. Min chhan dan chuan min barakhaih ang reng hle. Chu naupang kum 5 mi lek chuan, “I phone ami kha chu a hmuhnawm loh em mai. Anu Phone-a hmuhnawm daih zawk, anu Phone-ah chuan Games te, youtube te a awm a” tiin min chhang a ni. Kum 5 mi lekin Pathian thu sawi bengchheng leh ninawm a tih em em laia, a nu phone-a games leh thildang a en nasat lutuk khan a mizia leh nun dan a kaihruai nasa hle a ni. A tana ṭha leh ṭha lo, dik leh dik lo pawh thliar thiam lo anih vangin hrilhfiaha, kawng dik kawhhmuha kaihruaitu a mamawh zia a lang chiang hle mai.

Ni e, khawvel changkanna hian thingtlang kilkhawr ber leh khawpui lian tak tak pawh a nuai chho mek zel anih hi! Heng ‘bungrua’ te pawh hi kan nitin nunah a bet nghet hle tawhin a lang. ṭhalai tam tak nun pawh a chiah hneh hle- Biak Inah ken theihnghilh kan hlau em em a, inthiarna hmunah pawh keng lut lo chuan kan awm thiam tawh meuh lo. Chutiang khawp chuan kan nunah a bet tlat tawh si a, tih bo ngawt theih a ni tawh silo. Kan nun nena ṭhen hran theih ni tawh silo, in khap ngawt theih ni silo hi ṭha leh him, ṭangkai zawka hman dan tur kan ngaihtuah a ṭul tawh takzet a ni.

Engvangin nge Naupangah nghawng a neih nasat zual?

Mithiam te chuan naupang hi Kum 5 an tlinin an thluak 90% hi a nih tur angin a awm a, a puitling vek tawh an ti a. Hengte vang hi a ni mahna- puitling ai maha nasa hian an buaipui leh atchilh tawh chu an nun dan ti danglam leh kaihruaitu anni tlat zel.Pathian thu hian naupang rilru chak zia leh zirtir an ṭul zia a sawi chiang hle bawk a “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir (train) ula, a upat hun pawhin a thlah lovang” tiin a lo sawi a ni. “Naupang ala nia, a ching hlen lo vang, ala thlah/sim ve leh mai ang…” tih lam ni lovin, an naupan laia an thu hriat, zir leh hmuh hian an puitlin thlenga an nun a hril vang zawkin kawngdik hrilh mai ni lo- kawhhmuha, zirtir leh kaihruai turin min chah a ni.

Zirchianna pakhatin a sawi dan chuan Naupangin an thluaka thu leh hriatna (information) an khawlkhawm theih dan chakzia chu hetiang hian a sawi: 0-4yrs = 50%; 4-8yrs = 30%; 8-15yrs = 20%. A awmzia chu, mihring hi kan upat telh telh hian kan hriatna pawh hi a tla hniam ve telh telh a, kan naupan lai hian kan thluaka information kan khawl khawm theih dan erawh a chak fal hle a ni. Hetiang anih si chuan naupang kum 4 mi lek pawhin a games khelh nasat leh youtube emaw, thil dang a kawm nasat apiang kha a rilru kaihruai theitu a lo ni reng tihna a nih chu. Chutiang chiah chuan, nu leh pa ngaihsakna leh zirtirna dawng ṭha te mizia pawh a danglam ṭhin. A ṭha zawng leh a ṭha lo zawng pawhin nghawng a nei nasa thei hle tihna a ni. Hei vang hian an naupan zual laia kan kaihhruai(train) dan hian an damchhung a nghawng a ni.

Naupangah nghawng a neih dan

NexGen-in base line survey kan neihah chuan Mizoram hmun hrang hranga chhungkaw 1500 velah naupangten electronic media an hman/khawih dan tlangpui ka han nei thuak thuak a. Kan ram dinhmun tak tak phawk chhuak pha lo mahse, a tlangpui erawh a hriat theihin a lang.

Naupang tana hunbi tuk sak thlap 32.8% an awm laiin, 67.2% chuan hun bi an tuksak lem lo thung. 69% chuan an chhungkua a tihbuai mek thu leh an fate vanga an rilru a hah chhoh mek zia an sawi bawk. 27.2% chuan an fate mobile/youtube khawih an enpui tlangpui a. 72.8% erawh chuan an enpui ngai lem lo va, naupangin an duh zawng an en ṭhin a ni. 41% vel chuan nau awm na hmanruaah an hmang uar hle thung. Games khelh tir ngai meuh lo chhungkua an awm nual nain, ni tin darkar 1 aia tam khel an tam hle thung.

Naupang a nghawng dan

Naupang kum 7 mi vel chuan school a kal ṭha duh tlat lo a. In aṭanga chhuak si hian, school a thleng ngai lo va. School kal kha hreh takzetin a hreh tlat mai a. A chhan an han zawh chian chuan a games khelh aṭanga setana’n a biak ṭhin thu leh school tlanbo tura a thlem ṭhin thu a sawi mauh mai! Hun awl kan duh a, zalen taka awm kan duh ve a- min tihbuai lohna turin mobile phone kan pe chawt a. Mahse, ngawi rengin buaina leh harsatna khurah min hnuk lut reng zawk alo ni.

Mobile Phone/ Tablet khawih nasa bik naupang te hian mize ṭha lo an zir nasa hle a. Naupang an luhlul em em a, an thatchhia a, ei leh in kawngah te nghawng a ngah hle bawk. Ei tur an ei tha lo va, chaw hrisel aiin hmawmsawm (junk food) lam an ei nasa. Naupang rilru a nghet cherh chawrh lo tlangpui a, an speed a muangin, an harhvang lo hle. Sap ṭawng an thiam chak em em laiin, Mizo ṭawng lamah an hnufual tlangpui a. ṭawng thiam sawlh sawlh mahse, ziak lamah an hnufual em em thung a ni. Ngaihtuahna sawrbing an harsat tlangpui a, naupangin ril leh thuk zawka hriat duhna a nei tlem telh telh niin a lang. ṭawng lamah harsatna (speech Delay) hi mi tam tak harsatna a ni mek bawk. ṭhian emaw midang bula awm dan an thiam lo va, hrehawm an tiin mahnia inkhung a, screen hmaa awm an thlahlel zawk. Mi ningkhawng an man lo em em a, puipunna emaw mi zinga an awmin awm dan mawi an hre lo êm êm zel a ni.

Mi tam takin naupang mize danglam chak em em hi a chhan kan zawng lo tlangpui niin a lang. An awm dan leh an mizia apiang hi ‘Naupang an la nia, naupang rilru thianghlim an la nia, ” tih sak ngawt chi an ni lo. A ṭha leh ṭha lo, dik leh dik lo pawh la thliar thiam lo an ni a, an thil en leh ngaihthlak tam apiang hi an mizia ti danglamtu anni ṭhin. Kan fate mizia leh nungchang kan duh ang a nih theihna tur chuan chher leh thunun, kaihhruai leh zirtir an ngaih hun lai hian theihtawp kan chhuah a ngai. Naupang rilru thianghlim em em hi kawng ṭha leh dik kan kawhhmuh a, kan zirtir a, kan kaihhruai an ngai a. Kan fate kan thunun thei ngang lo a nih pawhin, heng khawlte tal hi kan thunun theih a ngai a ni.

Engtin nge ni ang?

Naupang chu a enkawl leh kai­hruaitu a zirin an mizia a danglam tlangpui ṭhin. Hetiang harsatna an tawh loh nan hian IN VEN (prevention) hi a ṭul hle a ni. An pian tirh aṭanga naupang awm tlei nana Mobile Phone hman hi chin loh a ṭha hle. ‘A thlakna a awm lo’ kan ti fo nain, nu leh pa te hi a thlakna ṭha ber kan ni thei. Hun bi tuk sak thlap a ṭul em em a, chhungkuaa en ho hun (screen time) neih thiam te hi a ṭul tawh hle. Mize danglam leh harsa tak an put hnua thununna lek kawh hnuhnawh hi thil harsa tak a ni; chuvangin, thunun theih an nih laia thununa, zirtir theih an nih laia zirtir a, kawhhmuh theih annih laia a dik zawk kawhhmuh a, kaihhruai theih an nih laia kaihhruai hram hram hi a ṭul takzet tawh.

Hetianga ti thei tur chuan kan fate leh chhungkaw tan a hun insiam tam a, khawihtur leh entur ṭha zawk kan pek a, kan ngaihtheih zual pawh an ngai ngei ang; kan fate chanchin ziahnaah hian kan tel ve a ngai a ni. Kan fate tana hun, tha leh ngaihtuahna kan sen zat bawk hi a chhanna kan hmuh let tur a ni dawn. Chuvangin, a pawi tawh hnua inchhir emaw, insimtir leh inthunun thar leh tum ai chuan, ven theih an nih laia theihtawp chhuaha inven hi a hun laiin kha deuhin lang mah se, naupangah rah duhawm a chhuah zawk ṭhin.

- H. Muansangpuia