KHAWTLANG NUN SIAM ṬHAT - NAUPANGA BUL TAN

Kan hriat phak ve chinah tlawmngai pawlte leh kohhran hote hmalakna pawimawh ber pakhat chu khawtlang nun siamṭhat hi a ni a. Khawtlang nun siamṭhat hi vawi leh khata hlawhtling nghal duak thei a ni lova, zawi zawia ṭhahnemngai taka kum tam tak beih fat fat chi a ni. Pangpar kuhmum la par chhuak si lo ang hi a ni a, mawi taka a par chhuah hun nghak thleng tur chuan hun leh ni tam zawk a mamawh a ni.

Khawtlang nun siamṭhat kan sawi hian kan khawtlang nun hi a chhe ta vek e tihna a ni lova. Nunze mawi ṭha leh chhuanawm tak tak, pi leh pute hun aṭanga kan chhawm, nunze ṭha tam tak kan la nei a. Amaherawhchu, kan khawtlang nun ṭhenkhatah “siamṭhat ngai” a lo awm ta e tihna a ni ber ang chu. Thildang tam tak zingah tun dinhmuna kan khawtlang leh chhungkua tibuai nasa zual deuh deuhte chu- ruihhlo, hlemhletna (corruption) leh mipat hmeichhiatna hman khawlohna te hi a ni awm e. Heng kan tarlan takte avang hian India ramah a ṭha lo zawngin record hrang hrang kan siam mek a. Chuvangin tun hi siamṭhatna hun pawimawh tak a ni.

Kum 1995 khan ram pum huap a khawtlang nun siamṭhat chungchangah survey neih a ni a. Khatih hun lai kha ruihhlo chi khat proxyvon-in Mizo ṭhalaite a run vanglai a ni a. Mizoram khaw tinah nula tlangval leh tleirawl ṭha tak takte chu he ruihhlo hian a tibuaiin a tichhe nasa hle a, ban leh ke vung lek luk hmuh tur tam tak an awm a. Kan ṭhalai tam takin nunna an chan a. Chhungkua, kohhran leh khawtlang hruaitute pawh an mangang hle a nih kha. Khatih hunlaia chhungkaw hrang hrang hnena zawhna, “Kan khawtlang nun siamṭhatna atan a pawimawh ber eng ngeṭ” tih chhanna tam ber chu “Nu leh Pa in a awm tam leh fate enkawl rual annih laia thlahthlam loh” tih a ni. “Nu emaw pa emaw an leng chhuak/inkhawm anih chuan fate awp turin pakhat zawk zawk in a awm,” tih kha chhanna tam ber a ni bawk.

Kum 2006 khan CTI Sesawng ah CYMA chuan nula leh tlangval ruihhlo leh mipat hmeichhiatna a buaite tan Boot Camp kar thum awh zet sum tam tak sengin sawkar nen a ṭang dunin a buatsaih a. He camp-ah hian nula 120 vel leh tlangval 80 vel zet an lut a. An awm chhung zawng hian an taksa mamawh damdawi leh eitur ṭha, thawmhnawte ngaihtuah sak an ni a. An thlarau nun chawm turin revival speaker leh team-te’n Pathian thu an hrilh bawk a. Taksa hriselna nen thlarau piantharna nen hlim takin camp aṭangin an chhuak a, an eizawnna tur thlengin ngaihtuah sak an ni a. Hun a lo kal deuh a, thla 6 a liam chuan hmuh tur an vang pharh tawh a, kum khat a liam chuan an nun hluiah an let leh deuh vek tawh a ni. Kum 10 a ral leh meuh chuan an zinga pakhat fel tak a la awm tihloh chu hmuhtur an awm tawh meuh lo. Puitlin hnua insiam ṭhat tum hi chu a harsa tawh ṭhin a ni.

Heng kan naute hi an chanchin chik taka han zawh chian chuan enkawl hun an nih lai, an naupan laia enkawlna ṭha an dawn loh vanga hetianga awm ta hi 90% lai an ni.

John Wesley Bready chuan a leh­khabu “England before and after Wesley” tihah chuan kum zabi 18- na a England Khawtlang nun chhiatzia hetiang hian a ziak a - “Ramsa chungah an nun a rawng a, ram mipui zingah zu ngawl vei an tam hle a, ruihhlo bawihah an tang nasa bawk. African sal hmang a sumdawnna a hluarin, Kohhran rawngbawltu fate thlengin an sual em em a, pawisa khelh leh nawhchi zawrh a hluarin dan leh thupek a chhia a, inthamna leh eirukna a nasa in, tihtakzeta Pathian rawngbawl an tlem a, retheite retheihna a nasa a fahrah an tam em em bawk! Hemi avang hian England ram chu Kristian ram zingah a chhe ber e,” a ti hial a ni.

Hetiang hi nimahsela, John Wesley te unau in thlarau nun leh khawtlang nun siamṭhat tumin theih tawp an chhuah a. Hmun remchang apiangah - Biak In chhung leh kawtthlerah te siamṭhatna thu an aupui zel avangin kum zabi 18-naa England ram khawtlang nun chhe tawh tak chu kum zabi 19 leh 20 ah chuan siamṭhat a lo ni leh ta a, ram ropui tak a ni ta zel a ni. Hetih hunlai vek hian French ramah chuan thisen chhuakin siamṭhatna ‘French Revolution’ kalpui a ni a, England-ah erawh chuan Wesley-a te unau avangin thisen chhuak lovin siamṭhatna hi kalpui a ni thung a ni.

Chhungkua, khawtlang leh hnam nun siamṭha turin kohhran, khawtlang leh tlawmngai pawl hrang hrangten hma kan la ṭhin a, ṭhenkhatin dan leh thupek hmangin sual kan do a, a ṭhenin sakhaw zirtirna hmanga sual kan do laiin, a ṭhen te chuan ṭhatnaa hneh an tum a, ziak loh khawtlang dan hmanga sual nuaibo tum kan awm mek bawk. Hei hi a ṭangkai lo ni lovin, kan bul ṭan hun hi mihring nungchang siamṭha tura hmalakna atan a tlai lutuk tawh ṭhin zawk a- “Se bo hnua se kawngkhar,” ang mai a ni. Chuvangin, khawtlang nun siamṭha tur chuan bulṭanna dik ber ni a lang ta chu, sualnain a la chimbuai loh naupang leh nausen te enkawl ngun a ni ta a ni.

United Nations International Children Emergency Fund (UNICEF) hotu pakhat John Corun chuan hetiang hian a sawi, “Khawvel hian leibat tlak ngei tur kan nei a, chu kan leibat chu naupangte hnena kan neih hlu ber pek a ni, mi tam berin kan leibat rulh nachang kan hriat loh avangin khawvelah hremhmun kan tem lawk ṭhin a ni,” a ti a. Hemi awmzia chu, “Khawvel hian naupangte pawimawhna a hre tawk lova, naupang enkawlna lama kan inthlahdah avangin khawvel hi hremhmun angin kan siam a, sualna khurpuiah kan hnuklut zawk a ni,” a tihna a ni.

Khawvel hnam fing zawkte chuan naupang enkawl ngun pawi­mawhzia hi an hre chiang em em a. Tibetan ho chuan ‘naupangte hi an nu te pum chhunga an awmlai aṭanga enkawl ṭan chauh lovin kan hnam leh khawtlang nun siam ṭha tur hian naupang chu a nu pian hlim aṭangin enkawl a ngai zawk a ni,’ an ti hial a ni.

Psychologist hmingthang James Lincoln Collies chuan, “Asia khawmualpuia hnam tam takten an ram economy dinhmun hre lova nawmchenna an uar lutuk avang leh, chhun leh zan zalen lutuka an hmanna avang hian Asia khawmualpui hi Drugs leh HIV/AIDS khawpui a ni kumkhua mai dawn niin a lang,” a ti a. Mizoram tan pawh hei hi a dik thui hle a ni. Tuna kan khawtlang nuna sualna tam ber te hi kan chhut chiang ngam a nih chuan enkawl hun an nih laia kan fanaute kan thlahthlam vang a ni. Naupangte hian kum 7-11 an nih aṭangin sual chi hrang hrang, a bikin sex lam leh ruihhlo an khawih ṭan tih hria ila. He hun pawimawh hi zirtirna ṭha kan pek hun tur a ni. Kan ramah HIV/AIDS vei mi 25,080 lai an awm mek a, heng zinga 78% chu sex vang a vei an ni a, 20% chu IDU an ni a, mi 3,294 zet AIDS vangin an thi tawh bawk. Mizoramah tun kum 22 kal ta chhung khan ruihhlo avangin mi 1,271 an thi bawk. Huau huau leh kan hunpui hman ṭhin a naupang kumtling lo zan lamah nu leh pa tel loa chhuak tam lutuk hi kan khawtlang nun chhiatna bulpui pakhat a ni a, naupangte hi nu leh pa tel lo a chhuahtir loh a him ber.

Home hrang hranga naupang dah zingah nu leh pa nei lo tak tak chu 20% vel chauh niin 40% zet chu nu leh pa nei an ni a, 40% dang chu nu emaw pa emaw nei an ni. Nu leh pate zingah mahni fate enkawl peih lo an tam hle tawh tih a hriat a, hei hian khawtlangah sualna a thlen tam phah hle.

Reader Digest 2005 September thla chhuakah khan India ram khawpui hrang hranga tleirawlhovin an nu leh pate an hmuh dan (report card) tarlan a ni a. Ringlo mi kan tih zawkten an fate an enkawl ṭha hle tih a lang. An nu leh pate thawhrimzia leh an enkawl ṭhatzia sawi chhuakin, mark an pe sang hle. Kan fate hian eng angin nge min hmuh a, mark engzat nge min pek ve angṭ

Khawtlang nun hi mimal nun tlingkhawmin a siam a, khawtlang nun siamṭha tura beitute hian kan nun ṭheuh kan siamṭhat hmasak a ngai a ni. A sawi mai ni lo, a tih a tih a ngai tawh! Chuvangin, keimahni ṭheuhah bul i ṭan thar ang u.

Khawtlang nun siamṭhat hi vawilehkhata zawh duak chi a ni lo. Kum tam tak a duh a, beidawn mai tur a ni lo. Mithiamte chuan “hnam pumpui nun hi ami cheng zaa pahnih (2%) aia tlem pawhin tihtakzeta an beih a, hmathlir ṭha (vision) an neih chuan an thlak danglam thei a ni,” an ti.

- JH ZOREMTHANGA