Guest writer
NexGen
NAUSENTE LEH HNUTE HNE LAITE KAA CHHUAK CHUAN CHAKNA I TINGHET A
Kan nau pakhat hian, a fapa, kum hnih pawh la tling lo chu mi zinga awmdan zirtir harsa a ti em em a. Thu a awih loh changin a kutah na lo te a a ben der ṭhin thu leh chu chuan awmzia nei vaka a hriat loh thu a sawi a. “Ben awmzia a la hre silova, a dera i ben chu awmzia a awm awm lo mang e,” ka ti a, kan nui leh rih a. Naupangte hi zirtir leh kaihhruai ngai an ni tih hre mah ila, eng huna ṭan tur nge tih leh eng tia kaihhruai tur nge tih erawh hriat a har khawp mai.
Zirmite chuan nu pum chhunga naute, a tirah buhfang pawh tiat lo, chu thla thum chhungin an thluak leh taksa bung pawimawh zawng zawng a insiam ṭan tawh a ni, an ti. Mi nung, nunna nei an nih hun tak phei chu nunna petu, Pathian chauhvin a hria. Thla sarih an lo nih meuh chuan thim leh eng an hre thei a, an taksa bung hrang hrang a che thei a, an chhehvela thil awm an pangti in an hre thei a, chubakah, thawm pawh an hre thei tawh a ni.
Institute for Learning and Brain Sciences, University of Washington-ten nausen piang hlim zinga an zirchianna ah nausente hian nu pum chhungah, an nute ṭawng ri aṭangin an pianpui ṭawng an lo zir ṭan tawh a ni tih an hmuchhuak a. Zirna chu khawvel eng an hmuh hmain a lo inṭan tawh a ni. Mari chibai buk thawmah Elizabeti puma naute a lo che a, Elizabeti chu Thlarau Thianghlimin a khat tih Luka 1: 41 ah kan hmuh kha. Mihring thiamna hian phak sela, heng nausente Siamtu in a duan leh a thuam dan makzia hi hrechhuak zel ila, hlamzuih muala phum mai atan chuan an pamhmaizia kan hrechiang tulh tulh in a rinawm.
Nausente chu an lo pian aṭanga puitling annih thlengin an ṭhang chhunzawm zel a, an thluak ṭhan dan erawh a dang deuh a. Zirmite chuan nausen tam ber chu puitling thluak lenzawng hmun li a ṭhena hmun khat (25%) neiin an rawn piang a, kum khat chhungin a letin a ṭhang a, kum 5 an nih meuh chuan zaa sawmkua (90%) lai a ṭhang hman a ni, an ti. He hun hi mihring thluak nem lai kan tih mai, thil zirtir an awlsam leh an zir tam ber lai niin an sawi. Nausen leh naute te hi zirtu ṭha ber an ni a, hriatna an hip luh dan hi hriatchhuah theih ni sela, damchhunga zirna kawngah hmasawmna nasa tak a thleng ang tih hi mithiamte ngaihdan a ni.
Mihring te hi kan tawnhriat inbelhkhawm kan ni, an lo ti a. Naupan laia tawnhriat hi a ngheh bik avangin khawvel bawlhhlawh kai lova enkawl an ṭul hle. Psychologist-te chuan mihring rilru hriatna (Consciousness) hi chhawng thum a awm an ti a. Hriatna pawnlang, kan hman mai theih (Conscious) hi 10% a ni a; hemi rawn thleng pha lo, kan hria tih kan hriat reng mai loh (Sub-conscious) hi 50-60% a ni a; kan hria tih pawh kan hriat tawh loh (Unconscious) hi 30-40% a ni, an ti. Kan rilru hriatna pawnlanga awm chu tlem te niin kan hriat reng loh hi 90% lai a ni a. Thilmak tak mai chu, he 90% hian kan ze nghet, nungchang, khawvel thlir dan, thil ngaihhlut zawng leh rinna thlengin a nghawng si a ni.
Naupang chhia (Hmeichhia te ang bawkih tu anchhia nge an lo tawn ni!) kan tih mai te tan hian an taksa leh an chhehvela thil awm zawng zawng chu thil thar vek a ni a. An tawnhriat zawng zawngte chu tehkhawng an neih loh avangin thil nih dan turah an ngai a, an hip lut duak duak a. Mihring hlawhtling ni tura thiamna pawimawh – mahni inhriatchianna leh inthunun theihna (Me Skill), midang te nena inlaichinna leh thawhho thiamna (We Skill) leh harsatna sutkian dan (Problem solving skill) te an zir ṭan a, zirtir an awlsam ber lai a ni bawk a ni. He hun hi an khawvel thlir dan insawh ngheh hun a ni a, chuvangin, chhia leh ṭha zirtirna hun, ramri kham hun leh kaihhruai hun ṭha a ni. He hun hi kan ṭhelh chuan khawvelin a zirtir dawn tho tho va, a rah erawh kan duh ang a ni kher dawn lo.
Naupang kum nga hnuai lam zinga rei tak thawk tawh J. Stuart chuan, “Naupangte hian an theih phawt chuan an ti ṭha ṭhin,” a ti a. Ani tak a, naupangte hi an nih ang angin an lang chhuak a, anmahni ah derna a awm lo va. An tih ṭhat tawk loh chuan anmahni ah daltu emaw harsatna siamtu a awm a, chu chu thiam taka zawn chhuah a, sutkianpui an ngai ṭhin a ni. Thufing chuan, “Tumna a awm chuan kawng a awm,” a lo ti a. Naupangte enkawlna ah chuan tumna hian hriatthiamna leh tihthiamna a ken tel a ngai a ni.
Puitling hlawhtling ni tura naupangte enkawlna kawngah hian hun rei tak aṭang khan inhnialna, “Pianpui zia/ theihna nge pawimawh seilenna/ enkawl dan” (Nature vrs Nurture) a lo awm tawh ṭhin a. Pianpui zia/ theihna chuan hlawhtling turin thui takin mi a pui thei a, amaherawhchu, heng mite ngei pawh hi enkawl ngai an ni a. Chuvangin, seilenna/enkawlna hi a pawimawh zawk tih chu mithiam tam zawkte thuthlukna a ni.
Puitling te hian naupang enkawlna kawnga kan pawimawhzia kan hriat hi a tawk mai lova nausente leh naute te pawimawhzia kan hriatchian a hun tawh a. Nu leh pate leh naupang enkawltute mai ni lo, kan ram, khawtlang leh kohhran te pawhin an phu anga kan ngaihsak a hun tawh hle. Ram leh hnam tana mi chhenfakawm leh kohhran mi rinawm ni tura chher ṭanna hun, hun rangkachak chu School leh Sunday School pangngaia hming la ziak thei lo an nih lai hi a ni mauh mai. Tun dinhmunah kan khawtlangin naupang hmakhua kan ngaihtuah leh ngaihtuah loh chu kan khua/veng a Anganwadi dinhmunah hian a hriat theih awm e. Sorkar-in hmasawnna ruhrel a siamsa tihchangtlun bakah zirtirtu, hetiang lama zirtirna bik dawng rawih kawngah te, mipui mimir inzirtir kawngah te khawtlangin hma kan lak theih a rinawm.
Kohhran ṭhenkhatin beginners a hming la ziak pha ve lo te tan Nursery, Pre-beginners, Little Lamb emaw Cradle Roll-te kan nei tawh a, hmasawnna duhawm tak a ni. Amaherawhchu, heng pawlte hi hmun tam zawkah nauawmna ang chauhva kalpui a ni erawh a pamhmai hle. Kohhran an hmelhriat ṭanna anih avangin he pawl hi a pawimawh em em a, naupang te leh anmahni enkawltu te tana hmun him leh zalen ni thei se a duhawm hle. Pathian hriatna leh ṭihna te infiamna (Play), thawnthu, thu leh hla hmangin kan tuh thei a. Khawvel thiamna kan tih, school lama an zirna bul ṭhut ngei pawh hi biakina lo hmelhriattir in, thiamna leh finna zawng zawng bul chu Pathian a ni tih kan hriattir thei ani. Hei hian an nun kal zelah hnathawhna leh rawngbawlna thlir dan hrang kan neih ṭhin (Secular-Sacred Divide) te pawh a ti ziaawm theiin a rinawm.
Naupang enkawl hi thil namai a ni lo va, nu leh pa te pawh zirtir ngai vek kan ni. Sunday School a naupang infiam hlante hi anmahni enkawltute, a hranpa a kohkhawm hleih theih lohte, zirtirna hun remchang tak a ni leh zel a. Chuvangin, zirtirtu atan pawh tawnhriat nei, a tui mi, inzir belh hreh lo te ruat ṭhin ni se a hlawk leh zual ngei ang. Kohhrante hian bengsikin heng kan beramnote kaihhruai dan tur hi ngaihtuah thar ila, an tana kan tha leh zung, sum leh pai sen te hi Kohhran hmalam hun atan inpeipunna hlawk tak a ni tih kan hmuchhuak ngei ang.
Kan ram leh hnam kulhbang chhiate siamṭha turin puitling ṭhankin tawh te inzirtir thar kan tum a, a awl ai lo hle. ṭhalaite ah beiseina sang tak kan nghat a, “ṭhalaite Khawvel,” kan ti a, tun dinhmunah hian kan awm mek a ni. Kan hmalakna hi a la ler deuh a ni mai lo maw? Kan ram leh hman hun thara hruai lut thei turte chu, a kithnawktu keimahni bawk hi ni lovin, tuna kan pawmlai, kan tu leh fate hi an ni zawk ang em? Kan enkawl dan leh kaihhruai dan kan thlak loh erawh chuan hmalam hun eng zawk kan beisei ngam hauh lo vang le! Thil tih dan thlak lova a ngai renga ti a rah ṭha zawk hmuh tum tlat si hi Einstein-an atna a tih kha a ni lo vem ni? Siamtu hian thil nung zawng zawngte hnenah chi inthlahchhawnga bul ṭan leh theihna a pe a. Keini pawh FA HRIN avanga bul ṭan leh theihna min pe a ni. Nausente leh hnute hne laite nunah zirtirna leh kaihhruaina ṭan ila, Pathian ṭihna tuh ila, an kaa chhuak chuan Lalpa chakna chu keimahni leh kan ramah tihnghehin lo awm rawh se!

- Juliet C.K Lian