Guest writer
NexGen
Hawh u, I dinthar leh ang u!
Mizoram hi Zofaten ram kan neihchhun, thlamuang taka kan awm theihna hmun a ni. Hei lo hi khawvel ah ram dang kan nei lo. Kan zin chhuah chang pawhin Vairengte check gate emaw Lengpui Airport kan thlen leh meuh chuan rilru a hahdamin kan thlamuang huai ṭhin. Kan ram neihchhun hi ram neitute hian a chhiat ṭhatah mawh kan phurin, keimahni aia hmangaihtu dang an awm lo.
Kan chenna khawvel kan thlir chuan changkanna leh hmasawnna hmuh tur tam tak a awm laiin, sualna leh chhiatna rapthlak tak tak hriat tur a awm reng bawk. Nungchang ṭha leh mawi, ngaihhlut tur dik ten kan khawtlang nunah hmun a chang tlem telh telhin, “A ruh no no chhuakah,” tihna khawvelah a chang chho mek tih chang ka nei fo ṭhin. Khawvel kalphung alawm tia enliam a awl khawp mai!
Mizoram ngei pawh kan thlir chuan chanchin ṭha leh lawmawm lam aiin chanchin ṭha lo leh rapthlak tak tak, lungawilohna thu hriat tur ava tam em! Kan “Uipui tuilian thlir” mai dawn em ni? Ni lul love, kan tu leh fate, ṭhangthar lo la awm tur ten min dem lutuk ang e. Hawh u, bul i ṭan thar leh ang u!
Tuna kan ram dinhmun hi, “Keimah vang a ni, kei leh ka pa chhungte vang a ni,” kan tih ngam hunah kan ram siamṭhat hna kan thawk ṭan dawn chauh a ni. Kan in mawhpuh a, chhuanlam kan la zawn chhung hi chuan, kan ram hi kan siamṭha dawn lo. Vawiina nu leh pa, pi leh pute, kohhran leh ram hruaitute hian “keimahni vang a ni” tih i pawm ngam ang u, kan tuh rah kan seng mek a ni. Kan hmazawn ṭheuhvah siamṭhat hna kan thawh hi a ngai tawh tak zet a ni. A tlai lutuk hmain i ṭhangharh ang u!
Callum G Brown-a lekhabu ziah ‘The death of Christian Britain’ ah chuan “He lekhabu hi Britain rama, Kristian sakhuana in a ken nungchang ṭha, ngaihhlut tur dik ngaihhlut- ram innghahna lungphum leh nihna a ral/ thih dan ziahna a ni a. Hei hi zawi muang a thleng a ni lo. Britain-in hun thim tak aṭanga Kristian ram ropui ni turin kum zabi engemawzat a beih a ngaih laiin, kum sawmli pawh tling lo chhungin chung an innghahna hnam lungphum te chu kalsan a ni ta si,” tiin a Lehkhabu ziah chungchang a sawi. Ava lungchhiatthlak em!
Nicky Gumbel, London a awm BIOY (Bible in one year) App siamtu chuan “Britain chanchinbu ah te chuan inkhawm an tlem thu hmuh tur a awm fo ṭhin. Hei hi ‘kan khawtlangin Pathian hnawl leh nekchep a tumna rah kan seng mek a ni’ ati. A ziah zelnaah chuan- tunah hian Britain-ah hian nitin nupa tuak inṭhen 300 vel an awm a, ṭanpui ngai ṭanpuitu ko ṭhin minute 14 tinah an awm a, mipat hmeichhiatna lam tarlanna (pornography) chu sumdawnna hlawhtling tak niin, Kristian puithiam 30,000 vel an awm laiin, ai enthiam leh dawithiam sawrkar hriatpui 80,000 an awm a ni,” a ti.
Britain ram chauh hi hetiang harsatna leh khawtlang nun tlakhniamna ram a ni lo, ram dangte pawhin hetiang harsatna hi an kal tlang mek a. Mizoram pawhin kan tawng mek a ni. Kan ram dinhmun la hrelo tan leh a hretawh te pawhin kan ngeng a chhun a, kan ram hi siamṭhat kan ngai tih kan hriata, kan vei hma chuan kan sawi nawn fo a ngai a ni.
1. Nupa inṭhen– 2011 census: India ramah Mizoram chu Nupa inṭhen sanna ber– 6.34% niin, a tlem ber Chandigarh– 0.68% an ni.
2. HIV/AIDS vei– MSACS Project Director in UNAIDS hotute ni 26.5.22 an lo kal a report: March 2022 thleng a Mizorama HIV positive zat 25940. India ramah a percent a chhutin Mizoram sangber in – 2.37%, a tlem ber J&K leh Ladakh - 06% an ni.
3. IVDU statistics – Vanglaini June 21, 2022 a chhuakah IVDU Mizorama awmzat - 28,288 kan ni. Kan ram zimte leh mihring tlemte awmna ah hian kan Statistics en hian rilru hi a na ngawih ngawih a. Ram leh Hnam hmangaihtu tan kan tu leh fate khawvel tur ngaihtuahin kan ram dinhmun hian rilru a tina in, a zahthlak a ni.
Engnge a chhan ni ang? Mizo Kristian te hian Britian ram ang hian malsawmna petu aiin a malsawmna kan thlang zawk ta em ni? Pathian thu hi sirah kan hnawl ṭan em ni? Kan ramah hian sual hi engatinge a ngampat em em, Pathian kan ṭih tawk lo em ni?
Kan ram leh hnam siamṭha tur chuan mimal leh hnam angin Pathian kan ṭih a, a Thu kan awih a ngai a ni. Hei hi kan ram damna tur a ni. A dawtah chuan kan kalphung kan thlak danglam ngam leh phal a ngai a ni. Kan ram hmelma, min ti chhe tute hi engtinnge kan hmachhawn ang? Kan ‘ralkhelh dan kan thlak a ngai tawh a ni.’
Kalphung thlak - Kan ram siamṭha tur chuan dan pangngai a kal mai lovin kan kalphung, kan rilru leh kan hmanrua te tih danglam a ngai a ni. Tharum leh hriamhreite, insawichhiatna leh in puhtawnna te hian ram kan siamṭha dawn lo. Rilru fim taka ngaihtuahna sengin, kan ram hmelma kan hriat a, kan kalphung diklote hria leh pawmin kan ral do dan tur uluk taka kan duan a ngai a ni. Kan ram hmelma lian zualte chu- “sual ngaihzamna, hlemhletna, rinawmlohna, thutak palzutna, thatchhiatna, mipat-hmeichhiatna hman khawloh, ruihlo leh sum bawiha tanna, chhungkua ngaihpawimawh tawk lohna leh social media hmansualna te” niin a lang.
Chhungkua, kohhran, khawtlang leh sawrkar ang pawhin ram kan hmangaihin kan vei, siamṭhat pawh kan duh. Tuna kan hmelma do dan hi chu a pawi tawh hnua siamṭhat leh tihdam tumna a ni deuh ber a. A lera ṭhuai ang a ni a, a sawt mawhin, kalphung leh hmanraw thar kan mamawh a ni.
1. Naupanga bul ṭan - Khawvela movement liante hian an hmalakna tihlawhtling turin naupang leh tleirawlah bul ṭan pawimawh zia an hrechiang hle. Nazi hunlaia Hitler Youth Brigade, China Cultural Revolution hun laia Red Guards leh Taliban Muslim ten Madrasah school naupangte tan an nei. Ziaktu pakhat chuan ‘Kristiante chauh hian naupang pawimawh zia hi kan hre tawk lo niin a lang,’ tiin a sawi hial. Thufingte 22:6 “Naupang chu a kalna awm kawngah zirtir ula; a upat hun pawhin a thlah lovang,” tih hi ram siamṭhat nana kan innghahna tur lungphum pawimawh a ni.
Ram leh hnam siamṭha tur chuan Naupang aṭanga bul ṭan a ngai. “Catch them young” tih hi, Sports slogan atan chauh a ni lo, zirna, taksa, rilru leh thlarau nun kawng dik naupang te zirtir nan a pawimawh a ni. Naupang thluak ṭhan chak ber hun chu kum 0-4 thleng niin, an thinlung tukverh in hawn zau lai ber leh thu an dawnsawn awlsam ber lai chu kum 4-14 inkar hi a ni. Naupang zinga rawngbawl tute chuan “4-14 window” hi an ngaipawimawh hle a ni. He hun ṭha hi kan hman ṭangkai a ngai, kan bawhpelh chuan a hnua in zirtir leh siamṭhat tum chu a sakin, a harsa tawh ṭhin. Kum 30 hnuah phei chuan rilru leh mize nghet an neih tawh avangin kan thawhrimna thlawn vek lo mahse, rah a chhuah tlem tawh hle ṭhin.
2. Inven - A pawi tawh hnua in siamṭhat harsatzia hrechiang tute vek kan ni, “Se bo hnua se kawng khar’ a sawt lo angin, kan tu leh faten kawng diklo an zawh leh humsual ang dai hma leh, a ngawl an vei hmaa inven hna kan thawh a pawimawh takzet a ni.
Peter M Senge chuan, “Mipui hian danglamna an do lova, anmahni danglam hi an duh lo a ni” a tih hi ava dik em! Keimahni hi danglamna leh hmasawnna dal tu kan ni thei. Tihdam aiin inven a ṭha zawk tih thufing hi vawiin thleng hian a la dik zel. He thufing rangkachak hi kan ram leh hnam tan a va pawimawh em! Tihdam hna thawk zel chungin a inven lamah ṭan kan lak thar a ngai. India rama hriselna lam enkawltu Ministry of Health & Family welfare chuan khawvel huap hriselna lam thawktu WHO leh UNICEF te nen ṭangkawpin nausen thihna leh natna tih tlem nan programmme hrang hrang an buatsaih a. An tum ber chu nausen thihna leh damlohna thlentu laka ven a ni. A pawi tawh hnua tihdam a harsatzia leh a hautak zia hriain inven lamah nasa takin hma an la a ni. Mimal, ram leh hnam ang pawhin a fing apiangin inven an ngaipawimawh a, an hun leh sum leh pai pawh in sen an huam a ni.
Inven pawimawhzia leh ṭhatzia kan in zirtir nasat a ngai takzet. Nu leh pa, School leh Sunday School zirtirtu, kohhran, khawtlang leh sawrkar pawhin a pawi tawh hnua siamṭhat a har zia hriain, inven hi hna pawimawh bera kan neih a hun tawh takzet a ni.
Engtinnge kan in ven ang? Tutenge kan ven ang? Eng kawngah te nge kan ven ang? Kan tu leh fate sual bawiha la tang lo, zirtir leh kawng dik kawhhmuh leh kaihhruai theih a bikin kum 14 hnuailam te hi kan ven a pawimawh hle. Kan hnam min eichhetu hmelma hrang hrang lakah kan tu leh fate kan ven theih dan chu kawng dik kawhhmuh leh zirtir a ni. Rinawmna, taimakna, ngaihsan tur dik leh nun kawng dik an nausen lai aṭanga kan zirtir chuan an nun kan veng thei a ni. Heng bakah Pathian ṭih kan zirtir chuan finna neiin, sual huain, an tlansan dawn a ni. Inven dan ṭha chu in ralrin lawk a nih avangin, kan fate hi anmahni tichhe thei tute hrilhin, in ven dan kan zirtir a ngai a ni.
3. Tihtakzeta in zirtir (train) - Mizote tluka thu ṭha, chhiar leh ngaithla tam hi a hnam ang hian an awm dawn em ni tih chang ka nei fo. Chhungkua, Biak In, Naupang Sande sikul, Zirna sikul, TV, social media, NGOs, leh Political platform thlengin thuṭha kan inhrilh ṭhin. Chuti chung chuan engatinge rah ṭha a chhuah tawk loh? tih hi ka zawhna a ni ṭhin. Deut.6:5-9 ah chuan Pathian hmangaih dan tur leh kan fate kan zirtir dan tur a inziak a. Naupangte thinlungah kan thil zirtirte cham renga, an theihnghilh lova, an nun kaihruaitu ni tur chuan tihtakzeta in zirtir kan ngai a ni.
Davida chuan, “I chunga thil ka tihsual loh nan, I thu chu ka thinlungah ka khawl khawm a,” ati a. Kan tu leh fate kan enkawl naah an thinlungah an khawl khawm turin taimak kan chhuah a ngai. Nu leh pa tam tak chu kan beidawng hma ṭhin em aw tih tur a ni a. ABC leh A, AW, B kan zirtir ang tluk pawhin kan zirtir rei peih lo thin.
“Naupang chu a kalna awm kawngah zirtir ula; A upat hun pawhin a thlah lovang,” tih ang hian kan fate an kalna awm kawngah TIHTAKZETA kan zirtir an ngai. Kan zirtir te an theihnghilh emaw an kalsan leh mai chuan, “kan zirtir nasa tawk lo em ni?” tih kan in zawh a pawimawh hle.
Kan fate “Ni tura kan duh” nungchang mawi, rinawmna, taimakna, taksa, rilru leh thlarau hrisel neia, an upat hun pawha thinlunga an vawn reng leh nunpui tur chuan kan hrilh nawn fo, by heart tir leh tihtakzeta zirtir an ngai a ni.
Chhungkua aṭanga bul ṭanin, khawtlang, kohhran leh sawrkar pawhin ram siamṭhat hna kan thawh dan hi kan tihdanglam ngam a ngai tawh a ni. Kan tu leh fate, ṭhalai kum 30 hnuai lamah kan in sawrbinga, Pathian ṭihna nen ṭan kan laka, kan vena, ṭhahnemngai leh tihtakzeta kan zirtir (train) chuan kan ram hi kan siamṭha leh ngei ang.
- Dr Lalmalsawmi Hmar