The Family Dunkirk

May 24, 1940 Indopui pahnihna lai vel a ni a. German sipai thuam famkima inthuam mi nuai li vel zet chu France ram, Dunkirk hmunah chuan an kalkhawm a. Chu khua chu France ram khaw tereuhte a ni a, rei lo tea awlsam taka lak mai theih a ni. A chhunga awmte tan pawh tlanchhiat ngaihna awm map lovin, hmelma sipaite chuan an hual bet tlat a. Dunkirk khaw tereuhte tan chuan, an hun tawna khawvel thim lai ber, beidawnthlak leh lungchhiatthlak lai ber a ni awm e.

Chu khaw tereuhte hmakhua chu a thim hle a ni. An khua chu venhim leh chhan ngaihna ala awm ang em? Chung hmelma ṭihbaiawm tak lak aṭang chuan chhuah ngaihna a awm ang em? Engtin nge ni ang a, chhanhim theih a la ni ang em?

May 11, 1999 khan Dallas, Texas-a Kristian pawl 24 leh organization hrang hrang kalkhawm mi nuai zathum chuang chuan movement lian tak “Covenant Marriage Move­ment” an nei a. He movement hian America rama nupa tam tak te inneihna leh nupa inkar tih chak thar a, tih ngheh zual chu a tum ber a ni.

Kum 1960 chho khan America ramah nupaa insiam lo, nupa ang maia khawsa nuai tam tak awmin, 1998 chhoah phei chuan nuai 40 vel zet chu nupa angin an khawsa hial a ni. Hengte vang hian kum 10-14 inkar te chu rilru hahna leh lungngaihna rip tak vang chuan an intihlum (suicide) nasa hle bawk a. Innei zingah pawh fa 1 neih hnua inṭhen zui ta mai an tam em em bawk si. Kum tin nuai sawm vel zet an inṭhen ni a record hial a ni. Inneihna chuan hlutna a nei hauh lo va, chhungkua tia vuah ngam lek loh tur hian chhungkaw kehchhia leh fahrah an tam em em a. Chhungkaw kehchhia, chhungkaw bul ṭan dan mumal lo tak chuan naupang nun a ti chhe nasa in, khawtlang nun thlengin nghawng ṭha lo a nei lian hle a ni. Chhungkaw ṭobul fuh lo tak chu ram tan anchhia a ni ber mai! Dunkirk khaw tereuhte chu an cho loh hmelma in an hual vel ang chiah khan America ram chu sualna chi hrang hrang chuan a hual vel khup mai si a- “The Family Dunkirk” tia sawi hial a ni. America, ram ropui em em tan pawh chu harsatna lak aṭanga chhuah chu thil huphurhawm leh hautak tak a ni.

Chhungkaw inrelbawl dan ṭha leh fanau enkawl dan chungchang inzirtir chu a hla hle a. Chhungkaw bul ṭan dan inzirtir leh inkaihhruai chu hna lian hmasa ber a ni. Mi tam takin chhungkua, ram leh khawtlang nun an vei em em a. Pawimawh ber nia an hriat chu- chhungkaw bul ṭan danah hian chhungkaw hnuk thui takin a innghat tih hi a ni. Mahni chhungkua hlamchhiah si lova chhungkaw veina leh siam ṭhat duhna chu thil pawimawh ber a ni chho ta zel a.

Carl Zimmerman, Harvard Uni­ver­sity-a Sociologist chuan khawvel history-a lalram dinchhuah leh tluk­­chhiat chhan a zirchiannaah chhung­kaw dinhmun a zirchiang bik a. Chhung­kaw tin hian phase thum kaltlang ṭhinin lalram a tlukchhiat reng reng hian chhungkua hi phase 3 naah an awm tlangpui ṭhin a ti. Chu phase thumnaah chuan hetiang hian a sawi a:

* Inneihna thianglim leh hlutna ngaihthah a ni a,

* Chhungkaw inrelbawl leh enkawl a hautak telh telh a,

* Nulat tlangvalna chuan hrem/thunun aiah lawm a hlawh a.

* Anpui inkawp a hluar em em bawk.

Hnam ropui, ram ropui tak tak tlukchhiatna leh an boral bulṭanna uluk taka en hian chhungkaw pawimawhzia kan hmu a, inneihna thianghlimin nghawng a neih nasatzia leh nulat tlangvalna kawnga fimkhur a ṭulzia chiang takin a lang awm e. “History repeats itself” tia an sawi ang hian, heng history duhawm loh tak tak hi kan hmabak a la ni thei. Ram changkang zawk an buai chho mek, inveng hman lovin tihdam tumin theihtawp an chhuah mek zel! Kan ram pawh he hmelma lak aṭanga inveng tur hian nasa taka ṭan kan lak a ngai tawh a ni.

Kan ram leh khawtlang nun siam ṭhatna kawnga pawimawh ber chu chhungkua kan ti lo thei lovang. Chhungkaw ṭha nei tura pawimawh ta em em chu chhungkaw bul kan ṭan dan hi a ni awm e. Mangang taka America ram a awm lai khan chhung­kaw enkawl dan ai maha an vei chu chhungkaw bul ṭan dan a ni. Indopui pahnihna laia, Dunkirk khua hualtu hmelma sipai aia hlauhawm leh rothap zawk hi kan hmachhawn mek zel si a- “engtin nge kan in ven ang a, engtin nge kan hmachhawn ang” tih hi a pawimawh hle mai.

Chhungkaw bul ṭanna: Mizo­rama kohhran lian zual ṭhenkhat aṭangin ṭhalai inneih dan record ka han dap a, kohhranin an pawmpui ang a innei hi an tlem fal hle a ni. Biak In hawng ngeia innei 39.29% vel an awm laiin, 60.71% vel te chuan kohhran pawm leh hriatpui anga inneih an tlin lo thung. Biak In hawn leh hawn loh kha a ropuina leh chhungkaw innghahna ber tur erawh a ni kher lo maithei; Biak In hawng leh hawng lova inneih aṭanga kan inteh dawn chuan kut zungchala kawh tur kan nei fur lawi si ang. Chhungkaw bulṭanna tura Pathian kan ṭihna leh inneih thuthlung kan zahna erawh mi hriatpui lem lova nghet taka min phuartu a ni tlat.

Nupui pasala kan infawm hma hauh hian kristian chhungkaw bul ṭan kan ni tih kan hriat a ngai. Nupaa insiam hmaa ṭhingṭhia Pathian hmaa kun ṭhinte hian bulṭanna duhawm tak an nei a ni. Inneihna ropui erawh chhungkaw ṭha dinna tura pawimawh ber a ni lo, tisaa theih tawpa kan inbuatsaih ang hian, thlaraua inbuatsaihna hi kan uar telh telh ava hun tak em! Kan bulṭanna a fuh loh chuan kawng laka tlukna hun hi a tam lehzual hle ṭhin. Bul ṭan ṭhat aiin a tawp khar a pawimawh zawk ti fo ṭhin mah ila, bul ṭan ṭhat a, a tawp khar ṭhat hi duhthusam a la ni fan.

Inneihna thuthlung: Inneih thuthlung/ thutiam vawn nun kan tih hian, inṭhen lova chhel taka awm dun ringawt a ni lem lo. Nupa in hmangaihna vawn nun ṭhat a, in tih chak tawnna leh intih phur tawnna a tel a ngai. Pathian hmaa kan thutiam hmanga nupa in ennawn fo tihna a ni ber mai. Nupa inhmangaihna tipung tur hian Nu leh Pa hian inneih thuthlung chhawm nun kawngah mawhphurhna lian tak an nei. Covenant Marriage Movement pawh khan nupa thutiam vawn nun leh tihchak kawngah theihtawp a chhuah a nih kha. Nupa hming pu, chhungkua tia vuah tlak si loh hi kan kat nuk lo maw? Hei hi chhungkaw hmelma lian ber leh ṭihbaiawm ber si a ni mai awm e.

Inneih thutiam vawng ngheta inneihna thianghlim a bul ṭan tura pawimawh ber erawh Pathian ṭihna a ni. Miin Pathian a ṭih zet loh chuan a kawppui lakah a rinawm thei lo va, a ngaihzawng nena an inkawm dan a thianghlim thei lo.

Kohhranin eng nge a tih theih: ‘Kohhran hi Mizo kristiante hnuk a ni’ ti ila kan sawi sual awm lo ve. Chuvangin, kohhran pawhin nasa taka inneihna thianghlim hi ṭhalaite zingah a zirtir a ngai. Ṭhalaite chhungkaw bul ṭan dan hi phurritah a lak a ngai tawh takzet a ni. Inneih rehearsal neih paha nupa counselling kan neih ṭhin te pawh hi uluk leh ngunthluk zawka kan kalpui a hun tawh hle mai. Piantharna chang lo leh Pathian ṭihna tak tak nei lova nupa kut kan suih a, chhungkua din tura kan thlah liam ngawt te hian ngaihtuahna ava ti kalthui ṭhin em! Kan programme ruahmanah te pawh pre-marital counselling mai bakah thianghlim taka inngaihzawnna (Godly relation­ship) lam uar taka kan in zirtir a ṭul ta hle mai. Kan tlai tawh mah mah em? Relationship lama harsatna nei ṭhalai kan va tam tawh tak em!

Kohhran duh dan leh lawm zawng taka inneite kan chawimawi dan a ropui telh telh a. Biak In hawng pha lote chungah thununna lekkawh mai bakah, buaipui loh hial duhna thinlung a lian chho mek bawk. Inneihna hi in chawimawina hun ni ngawt lovin, chhungkaw bulṭanna a ni si a. In hrem, in hawisan, in thunun ringawt hi kan mamawh niin a lang tawh lo. A theih chen chen inzirtir leh in ven a, a thei ngang lote enkawl leh zirtir kan uar sauh sauh a ṭul tawhin a lang. Hun reilo teah kan ṭhalaite hian khawthlang ram ang mai hian inneihna thianghlim ngai kher lo hian chhungkua din a, fate tisa mamawh pek duhtawk mai an awm chho ngei ang! Chung hun kan thleng a nih ngat chuan- chhungkua hian harsatna vawrtawp a thleng a ni ang.

Mipat hmeichhiat hmansualna a lian mek zel a, zalen taka mahni anpui kawp ngam an pung mek zel bawk si, chhungkaw bul ṭan turin a thianghlim zawk inneihna tlin lo kan pung zel; chhungkua ti kehdarha ti chhe turin hmelma/sualna a pung zel bawk si. Nupaa kan insiam hma aṭang hian chhungkaw din dan tur mitthla lawkin, ruahman lawk ila. Biak ina kawppuite hnena "tiam tlat e…” kan tih hma aṭang hian Pathian hmaah ‘tiam tlat e’ kan lo tih lawk fo a ngai. Nupa pawhin kan inneih thuthlung hi kan intiam nawn fo a ṭul a ni.

Chhungkaw bul ṭan dan kan fimkhur a, thianghlimna kan vawn him hian inrintawnna a siam bakah, chhungkua kan thlir dan pawh a danglam ṭhin. Bul ṭan ṭhat a, a tawp khar ṭhat bawk hi hringnuna thil duh­awm leh pawimawh ber ala ni fan.

- H. Muansangpuia