Guest writer
NexGen
KEIMA TA ASIN
Zir mite chuan naupang ṭawng zir thiam tirten thumal an sawi hnem ber chu, “Keima ta” (mine) tih hi a ni e, an ti mauh mai! Naupang ṭawng fiah mang lovin, “Eima ta sin,” an tih hi tu tan mah thil thar a ni awm lo ve. Mihringte hi duham leh mahni hmasial sain kan lo piang emaw tih mai tur a ni. “KEIMAH” aṭangin engkim kan ngaihtuah ṭan a, keimahni lalram din tumin kan hmanhlel em em a. Kan phak tawk tawkah sum leh sanna te mahni ta bila lak vek duhna kan nei a, mihring hlutna pawh a thil neih leh a dinhmun aṭangin kan teh fo ṭhin. Hei vang hian dikhlel taka hlawkna hmuh pawh kan hreh tawh lo niin a lang.
“KEIMAH” a hmasa bera indahna rilru aṭang hian chhungkua kan din a, ei kan zawng a, pawl kan din a, ram kan zauh va. Hman lai ata tawh mi chak zawkten an theih ang ang mahni ta bil atan an la a, chu chuan thil tihtheihna a pe a; an thiltihtheihna chu mahni inhai vur nan bawk an hmang leh ṭhin. A chak apiangte ‘dikna lalram’ an din a, chutah chuan inawpbehna te, hleilenna te, nun rawnna te leh dikna rahbehna te a awm fo. Amaherawhchu, mihring hi Pathianin a anpuia a siam a ni a, a ropuina hi eng kalphung leh inrelbawl dan mah hian a sal bet reng thei lo va, tal chhuah hun a nei leh nghe nghe ṭhin. A chak apiangte dikna aṭanga chhuakin mipui rorelna (democracy) hi a lo duang chhuak ta a ni. Amaherawhchu, he democracy kalphung hnuaiah pawh hian a hmaa salbeha a awmna chhan, mihringa duhamna leh hmasialna nena inmil em em– mahni ta bila thil neih theihna chu dan hnuaia humhimin, a lungphum pawimawh tak zinga mi a la ni chho leh ta zel a!
Mihring finna in a ngaihtuah chhuah inrelbawlna chuan mimal nun/duh dan ngaih pawimawhna lam awn leh telh telhin, sumdawnna kawng hrang hrang mimal kutah a dah leh mek zel a. Tun laia ram lak dan leh indo dan te chu danglam tawh mahsela, mitin mahni lalram din tumin kan la thawk chhunzawm zel niin a lang. Sumdawng hausa tawntaw te kan sawina ṭawngkam tycoon (Japan rama sipai lal mahni thu chauha rorel ṭhin), baron (lal hnuaia lal tenau zawk), mogul (muslim lal) tih te leh an sumdawnnain a huam chin te empire (lal awp ram) tia kan sawite hian hun kal tawh chu a rawn thleng leh mek zel tih a tichiang awm e. Thuhriltu in, “Thil awm mek te hi lo awm tawh sa kha a ni a; thil lo awm turte chu lo awm tawh sa bawk kha a ni,” a tih ang maiin hun kal tawha kan tihsual aṭanga in zir lovin kan cheng nawn leh mek a ni.
Chhungkua kan infuihnaah, “Mahni tana chakai khawrh i ni,” kan intih te hian “KEIMAH/ KEIMAH NI” kan indah hmasak zelzia a tilang chiang hle mai. Kan fate chu an naupan lai aṭangin an thiamna, finna leh hlawhtlinna te chu anmahni tan chauh a ni tih kan zirtir a. Mahni tana chakai khawrh te chuan hlawhtlinna an chanin, an hlawkna zawng zawng chu anmahni tan an pumbilh leh mai ṭhin. An hlawhtlinna te chu an thawhrim rah liau liau nia an hriat avangin a hman danah pawh thu tawp neiin an in ngai a, an ta hauh pawh na viau mahse an demawm viau loh ve. Mahni tana chakai khawrh tura fuihtu zawkte pawhin upat hnua enkawltu tur neih loh hlauvin kan tlawn let du du a, kawng dik zawk inkawh hmuh tur chuang kan awm lo a ni.
Mihring hlutna hi a thil neih leh a dinhmun aṭanga kan chhut tlat avangin kan ṭhahnemngaihna te hi midangte nena kan intehna leh kan awhna aṭanga lo chhuak a ni fo mai. Mi ṭhenkhatin ‘rual awt lova rual el’ kan inzirtir te hi a dik hmel fu laiin nu leh pate zawk hian a danglamna kan sawifiah thiam meuh em le? Naupang tan hian thliar hran thiam hi a har dawn hian ka hre ṭhin! Hmingṭhatnate chu sum leh sanna in a rawn keng tel mai dawn nia ngaihna avangin kan thawhrah ni chiah lo pawh neih belh theih tumin, kan phak tawk ṭheuhvah kan dap ruai ṭhin. Kan thil tihtheihna leh thuneihnate chu dikna chawisan aia rahbeh nana kan hman fo avangin sual a lo zalen ṭhin a. Mimal nun a changkan viau laiin ‘a chak apiang dikna- ram hnuai dan’ bawkah kan inhnuk lut leh ṭhin niin a lang.
Hetiang hi mihringte nun dan tura Pathian remruat dan reng niin a lang lo. Pathianin ama anpuia a siam mihringte hi leilung luah khata an thu hnuaia awmtir turin thu a pe ngei a; amaherawhchu, lei leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni. Thuneihna hi mihring ten a neitu Lalpa hnen aṭanga kan dawn a nih avangin a pumhlumin kan nei lo va, a petu phalna chin chauhva hmang tur kan ni. Genesis 2:15 ah chuan Eden huan enkawl leh veng turin mihring a dah tih kan hmu a. “Enkawltu” leh “Vengtu” tih hian mahni tana pumbilh lam a kawk lova; tichhe thei laka veng a, a chhunga ṭhatna inphumru hai chhuak a, a neitu aiawha fing taka enkawl, humhim leh humhalh lam a kawk zawkin a lang.
“KEIMAH” aṭanga bul ṭan a, engkim mahni ta bila lak duhna hi “Enkawltu leh Vengtu” nihna dinhmun hriat chian loh vang a ni tih a chiang hle mai. Kan thiamna leh finna te, kan nunna thleng pawh hian Pathian hnen aṭanga a thlawna kan dawn loh pakhatmah a awm lo tih kan ngaihtuah chhuah thar a ṭul hle. Evi leh Adama te kha leilung enkawl tura Pathianin a dah khan mamawh an nei tih a hria a, thing tinreng rah te chu an duh duh a an ei a phal a. A hna thawktu tan chuan Lalpa hausakna hi ren rual loh a awm a, mi tin indaih tur a awm a ni. Dam chhung khawsak lungkham turin min ti lo va, “A ram leh a felna chu zawng hmasa zawk rawh u; tichuan, chung zawng zawng chu a pek belhchhah dawn che u a nia,” min ti zawk a ni.
Ringtute hian kan Chanchin Ṭha hril hi “Ram (Lalram) Chanchin Ṭha” a ni a, lalram inchuhna thu a ni tih kan chian a hun tawh tak zet a ni. Thim thuneihna lak aṭanga Pathian tana ram lak let lehna hi langsara sual dona chauh emaw kan ti tlat hi hmelma pa bumna a ni. Lal Isuan, “Ka lama ṭang lo chu mi do a ni,” a ti a, a lalram din lova mahni lalram din kan tumna zawng zawng hi a laka helna a ni. “Ka lalram chu he khawvel ami hi a ni lo,” a tih laiin, khawvel miten lalram an din dan ang bawka kan beih a, a ropuina leh a nghehna kan teh leh si chuan kan tum kan ṭhelh fo dawn a ni. Kan thinlung lalṭhutthlenga “KEIMAH/KEIMAH NI” ṭhu tawh lovin, Lalpa hi a hmun dik tak kian ila. Anṭam chi leh dawidimten lang lo lama hna an thawk a, pawn lamah hmuh theiha a lo lang chhuak ṭhin angin, a thuneihna chuan kan chhung lamah hna thawkin pawn lamah rawn lang chhuak se a va duhawm em!
Mihring hlutna pawh hi sum leh sannaah a awm lo va, a anpuia min siamtu Pathian aṭang zawka hriatfiah theih chauh a lo ni reng zawk. A lakah kan hlu a, a Fapa mal neih chhun hmanga tlan chhuah tlakah min ngai a ni. Enkawltu leh vengtu ṭha kan nih theih nan fing tak leh remhre takin min thuam ṭheuh a, chumi hriat chhuaha hlen aia hlu zawk mihringin tih theih a nei lo. Evi leh Adama ten an mawhphurhna hlen turin Pathian aṭanga chhuak finna duh tawk lovin anmahni tifing thei tur thei rah an ei ang khan keini chuan kan tihsual ve loh a ṭul hle mai. Enkawltu leh vengtu tha ni turin khawvel dan anga “KEIMAH/ KEIMAH NI” rilrua lian ber chunga hma kan lak a rem lova; Pathian ṭihna aṭanga chhuak finna, a tira thianghlim, inrem duh, zahngaihna leh rah ṭhaa khat, thlei bik leh vervekna nei lo kan mamawh zawk a ni. (Jakoba 3:17)
Kan khawvel ni a kin hunin, ringtute hian kan Lalpa, a rawng kan bawlsaka hnen aṭanga dawn ngei kan duh ṭheuh chu, “Bawih ṭha leh rinawm, i ti ṭha e,” tih a ni tho tho a ni. Chuvangin, keimahni lalram din bansanin, mana min leitu, a neitu tak tak hnenah hian lalna leh thuneihna zawng zawng i pe let ang u. Vengtu leh enkawltu rilru pu chungin leilung, fanau, chhungkua, ram, ro sum, thiamna leh finna te enkawl ila, Pathian lalram a lo lang fiah deuh deuh dawn a ni. Chumi hunah chuan chhuan thar ten, ‘keima ta asin’ ti tawh lovin, ‘VENGTU LEH ENKAWLTU’ nihna thinlung dik tak puin “I ram lo thleng rawh se. I duh zawng vana an tih angin leia min ti rawh se” tih hi a takin a lo thleng tawh dawn a ni.
- Juliet C.K. Lian