CHHUNGKAW DIN CHHUAHNA ATANA PAWIMAWH TE

Chhungkua hi pawl leh sikul hmasa ber, rorelna leh kohhran te ber a tih theih awm e. Chhungkua aṭangin nungchang, mizia, hun hman dan, taihmak leh thatchhiat te kan zir a. Chhungkaw hlawhtling leh ding chhuak tamna hmunah chuan ram pawh a lo ding chhuak ṭhin. Chhungkaw hlawhtling nih duh lo kan awm lo va; amaherawhchu, kan inkaihhruai danah a innghat thui hle a ni.

Vawiin hun thleng thei tura harsatna leh retheihna nasa tak kara ka nu leh paten min lo kaihhruai dan ka ngaihtuah let a, mamawhtu ten chung min kaihhruaina te chu dawng ve se ka ti hle mai! Chhungkaw din chhuahna hi tihpalh thil thua lo awm a ni lo va, nun dan leh inkaihhruaina ṭha aṭanga lo awm a ni. Pathian khaw­ngaihna anih rualin mihringte hian tih tur tam tak kan nei tih hai rual ani lo. Ka tawnhriat leh ka chhiar zau vena aṭanga chhungkaw din chhuahna tur atana pawimawh ka tih ṭhenkhat te i han tarlang dawn teh ang.

1. Pathian ṭihna: Ka pa kha pa te, hang ve tak, hmel en mai pawha ropui lem lo tak a ni. Amaherawhchu, ropuina thuruk riau a nei ve a, chu chu Pathian ring mi, Pathian ṭih mi anih ve tlatna kha a ni. Chutiang bawkin ka nu pawh Pathian ring tlat mi, mi tama leh tumruh em em a ni. Famkim lo mihring ve tho ni mahse, kan chhungkua khan anmahni vangin rohlu tak – Pathian ṭih nu leh pa, kan nei a ni.

Chhungkua din chhuahna tur chuan Pathian ṭihna, Pathian duhzawnga nun hi a lo pawimawh hmasa ber mai. Harsatna tam tak tawk ṭhin mah ila, Pathian ṭihna hian chung zawng zawng chu tuar chhuak a, paltlang thei turin min pui thei vek a ni. "Heng thu zawng zawng khaikhawmna hi i ngaithla teh ang: Pathian ṭih la, a thupekte vawng rawh; hei hi mihring zawng zawng tih tur chu a ni mai.” Thuhriltu 12:13. Pathian kan ṭiha, a thupekte kan vawn tlat chuan nu ṭha, pa zahawm, chhungkaw hlawhtling dintu kan lo ni mai dawn a ni.

2. Zirna hmanga din chhuahna: Ka naupan laiin ka pa khan,“Mi angin lehkha hi zir taima ula chu in thiam thei maw le,” a ti ṭhin. Zirna – Education hi chhungkua leh mimal din chhuana atana pawimawh ber dawttu niin ka hria. Mahni zirlai ṭheuh ṭha taka zir hian kan hriat loh leh hmuh phak loh min hriattirin min hmuh tir a, kan thlen phak loh tur min thlen tir ṭhin. “Zirna hi awm lovin fair taka exam hi awm lo ta se, mark ṭha te hi pawisaa lei theih mai ni ta se, mi rethei leh harsa zawk tan dinchhuah ve hi a va har dawn em!” tiin ka ngaihtuah ṭhin. Zirna leh thiamna avanga remhriatna neiin sum leh pai kan la lut a, chhungkaw dinhmun kan chawikang thei ṭhin a ni.

Tunah chuan kan fate hi hna zawng tur ringawt ni lo vin, hna pe thei tu, mahnia intodelh, thil hmu chhuak tu, company din tu ni turin; tumna sang tak leh vision lian tak nei turin kan fate kan zirtir tur a ni. Chhungkua leh ram dinhmun siam ṭha turin mimal piah lamah sorkar leh kohhran ten zirna kan ngaih pawimawh a ngai takzet a ni.

3. Rinawmna leh Dikna: Chhung­kaw din chhuahna atana pawimawh em em chu rinawmna leh dikna – ‘Integrity’ neih hi a ni. “Naupangte hian an beng nilovin, an mit in an ngaithla ṭhin,” tih anih avangin chhungkuaah dikna leh rinawmna an hmuh chuan an ṭhan hnan ṭhin. Rinawmna leh dikna chhungkuaa kan nunpui chuan hmasawnna bul kan ṭan a lo ni reng a. Ka pa nunah khan rinawmna leh dikna ka hmu a, a hrana zirtir ka ngai lo a ni.

Mi tam takin sum an puk theih loh laiin Bank te hian mi rinawm te chu puk turin an sawm zawk ṭhin. Mi diklo, an insawi anga awm lo te chu inthup tum mahse miten an hre tho ṭhin a, hma an sawn hlei thei ṭhin lo. Nun thianghlim- dikna leh rinawmna vawng tlat chungkua chu a ding chhuak nge nge ṭhin.

4. Hun awl neih loh: Matric (HSLC) ka pass hlim khan ka tih ṭhat ve em avangin kan school (Helen Lowry School) a zirlai zawng zawng hmaah kan zirtirtu pa in min interview ve a. “I hun awlah enge i tih ṭhin?” tih min zawt a. Ka ngaihtuah a, chhan dan tur ka hre mai tlat lova, mahse chhan nghal thuai a ngai si, “Hun awl ka neih ka hre ngai lo,” tiin ka chhang ta a ni.

YMA thil tum zingah 'Hun awl hman ṭhat' tih a awm hi a ropui viau rualin hun awl nei hman lova kan inenkawl loh chuan, hun awl hman dan tur hrang hrang kan faten an zawng a, sual tih nan te an lo hmang mai ṭhin. Ka nu min enkawl dan ṭha tak mai ka la hriat reng chu tih tur min hrilh reng mai kha a ni. Kan thenawmnu phei chuan, “I fate i ti duhdah lutuk,” a lo ti hial reng a. Amaherawhchu, hna tinreng min thawh tir khan engkim min thiam tir a, sual kawng ka zawh hman lova, zirna sang zawk zir tura a hranga awm a ngaih hnuah pawh harsatna ka nei lo.

Tunlai hunah fate duat leh lutuk, keh thei dawma dawm, engmah tih phal lo kan tam em em a ni. NexGen Seminar-a kan sawi ṭhin angin kan fate hi 'Broiler Ar' ang in, mahni pawha chaw zawng thei lovin kan chhuah ṭhin a ni. Chuvangin, kan fate kan enkawlna kawngah hian an duh leh nuam tihzawng apiang pe lovin, mahnia inhai kaw thei turin kaihhruaina pe ila. Kan chhungkua leh chhungkua an la din zel tur pawh a lo hlawhtling thei dawn a ni.

5. Mi theih ang chu kan thei ve ang: Ka nu leh pate khan, “Mi theih ang chu in ti ve thei a, mi thlen ang chu in thleng ve thei ani,” min ti ṭhin. Chu chuan mahni inrintawkna min pe a, “Ka thei” tih kan rin tawh chuan kan lo thei ve mai zel a. Mahni inngainep a, midang theih ang thei ve lova in hriatna kan nei hi a pawi takzet a ni. Kan fate laka kan ṭawngkam hman te pawh kan uluk a ṭul hle mai.

Pathian anpuia siam kan nih avangin thil ṭha leh ropuite hi kan tan a ni ve in, khawvelah hian chan tur min ruat sak ve tih kan pawm a ngai a. Keimahni leh kan fate ngei pawh hian mi theih ang kan thei ve mai ni lovin, Pathian min ruat sak anih phawt chuan kan khum thei ani tih hriain infuih tlat ila. Pathianin talent min pekte hmuchhuak a, pei-pung zel tura theihtawp kan chhuah chuan, a tawpah kan ding chhuak ngei dawn a ni.

Mi ṭhenkhat chuan kan ṭawngkam kan fimkhur lo ṭhin. 'I va han nep tak, i mawl lutuk, i thei ve awm lo em mai, thei ve tur chuan mi fate nih a ngai,’ tihte hi kan nitin ṭawngkam chhak chhuah anih chuan kan in enfiah a ngai. Hetia kan sawi chuan inngaih nepna a lo chhuak thuai a, kan thei ve lo emaw kan ti thuai ṭhin. Kan chhungkuain din chhuah kan duh chuan Pathian chakna ringin kan thei ve tih ring tlat ila, kan thei a ni tih hi sawi fo ang u.

6. Hlawhtlinna hi sum neih tama teh tur a ni lo: Hlawhtlinna kan hriat dan a fuh tawk loh avangin hlawhtlinna leh sum neih kan hriat pawlh fo ṭhin. Sum hian engkim a lei thei emaw tiin, sum ngah hi dinchhuahna emaw kan ti bawk a. Hei vang hian sum neih tam tum hrim hrim kan pung nasa a, zawn dan diklo thlenga zawng kan awm ṭhin. Mifingte erawh chuan, “He pa hi a rethei lutuk, a neih zawng chu pawisa chauh a ni,'” an lo ti zawk ṭhin. Sum ngah chauh hi hausakna a ni lo va, hmingṭhatna te, finna te, ṭhian leh duhsaktu neih te leh hriselna te hi sumin a lei theih loh, hausakna dik tak zawk a ni.

Tin, hna kan thawh hian kan thil tih zawk hi a pawimawh a, sum chu a lawmman chauh ani tih kan hriat a ṭul. “Sum tam tak aiin hmingṭhat hi thlan zawk tur a ni,” tih kan hmuh angin, hnathawh dik leh ṭhat hi zawng hmasa ila, mi hlawhtling niin a lawmman kan hmu ngei dawn a ni.

7. Chungkaw tan Vision (Hmathlir) neih: Chinese thufing chuan, “Hausakna hian chhuan thum a daih lo,” a lo ti a, kan ramah pawh a dikna kan hmu nasa hle mai. Mi hausate an hausa reng lo va, retheite pawh an rethei reng bik lo. Hetah tak hian tun aṭanga kum 10, 20, 30 ah eng ang chhungkua nge kan nih dawn tih kan ngaihtuah lawk a ngai a ni. Pathian rawn chunga chhungkaw tan hma thlir ṭha tak kan neih a, kan ṭan rual phawt chuan kan la ding chhuak ngei dawn a ni.

Hman deuh khan kan nupa in kan chhungkaw nih phung tur kan rel a – “Pathian ṭih chhungkua, Pathian tana thawktu, zu leh ruih theih thilin a tihbuai loh, eiru ngai lo, zirna ngai pawimawh leh midang ṭanpui ṭhintu chhungkua nih kan tum tur a ni,” tiin.

Kan chhungkaw nihphung tur leh kan dinna te sawi chiang ila, in kan sak hun tur leh sak dan tur te, kan fate tana kan beiseina te sawi ṭhin ila. Chu vision chu kan rilruah a lo intuh ang a, tihhlawhtlin hun a la awm dawn a ni. Ka naupan laiin kan inleng ten ka hming tawpa MBBS ka la dah tur thu an sawi ṭhin a, tunah chuan a lo thleng dik ve ta der mai! Pathian ṭihna, dikna leh rinawmna nen VISION ṭha tak kan neih a, beiseina nung kan neih phawt chuan kan chhungkua leh kan ram a dingchhuak ngei ang.

- Dr Vanlalsiama Chhangte