Guest writer
NexGen
ZINGAH I THO HMA ANG U
Khawvel a mi hlawhtling leh ropui tak takte hi an lo tho hma ṭhin khawp mai. USA President lar tak Benjamin Franklin kha zing dar 5:00 am velah a tho ziah ṭhin a, thawhhma ṭhatzia a hre chiang a, he thu lar tak “Early to bed and early to rise makes a man healthy, wealthy and wise” tih hi a chherchhuak hial reng a ni. Mahatma Gandhi te, Thomas Alva Edison, Nelson Mandela te, Barack Obama, Donald Trump te pawh kha an tho hma ṭhin hle.
Apple CEO TIM Cook hi zing dar 3:45am velah a tho ṭhin. Michelle Obama kha zing dar 4:30am vel aṭangin a in sawizawi ṭan ṭhin. Pepsi Co. CEO Indra Nooyi pawh hi zing dar 4:00am velah a tho ziah ṭhin. India Prime Minister Narendra Modi pawh hi a mu tlemin a tho hma thei hle - zing dar 5:00 velah tho in darkar 18 vel hna a thawk ṭhin an ti. Kan Mizo mi chhuanawm leh hlawhtling tak takte pawh hi an tho hma ṭhin hle.
Kan Lal Isua ngei pawh kha Pathian pawl turin a tho hma ṭhin hle a ni tih Bible-ah kan hmu. Abrahama te, Jakobate, Mosia, Joshua, Gideon, Samuela, Davida, Mari leh Tirhkohte pawh kha zing takah Pathian nen inpawl turin an tho ṭhin tih kan hmu bawk.
Mizo khawtlangin kan tih ṭhin zingkar hnatlang leh thlan laihte pawh a harsa ta hle mai. Kan in ko kal thei ta meuh lo! Kan thawhtlai hian kan khawtlang nun leh mimal nun, rilru leh taksa thlengin a nghawng a, zing thawhhma ṭhatna leh zan men rei leh thawh tlai ṭhat lohna te i lo thlir ho lawk ang u.
ZING THAWH HMA:
Journal of Adolescent Health chuan tleirawl kum 13 aṭanga 18 inkar mi 2700 zet mai, school/ college kal laia zan dar 11:00 hnua mu ṭhin leh nipui laia zinglam 1:30 thlenga meng ṭhinte zirchianna an nei a.
An zirchianna aṭanga kum 6–8 a vei hnuah (kum 18 aṭanga 26 an lo ni tawh a) heng tleirawl mengrei ṭhinte aṭanga an hmuhchhuah chu:-
1. A mengrei ve ngai lo, mut hmu ṭhate aiin an zirna-ah an tichhiain mark/ grade an hmu tlem ṭhin hle. Tin, rilru buai (emotional issue) te, hlim lohna riaute (sadness), thinchhiat riauna (irritability) leh tunlaia kan ramin a buaipui em em depression an nei nasa bik tih an hmuchhuak a ni.
Mi pangngai chuan a tlangpuiin darkar 7 aṭanga darkar 8 tal mut kan mamawh a ni. Zan mengrei, tho tlai leh mu tlemte hi zirchianna aṭanga an hmuh danin an hriselna a ṭha lo duh hle a, heng natna leh harsatnate hi an nei duh tlangpui.
1) An thau(obese)/ weight gain: Zan meng reiho hi thau ṭha loin an thau tlangpui.
2) An taksaa natna do theihna a tlahniam (weaken immunity): Mut tlem hian taksaa thisen var WBC a tichhe ṭhin, natna hrik do theihna a tihniam a, natna chi hrang hrang kai an awlsam bik
3) Insomnia (muthilh theihlohna a thlen) : Mut hun mumal lo hian mut theih lohna a thlen ṭhin, hriselna atan a pawi thei hle a ni.
4) Heart disease (Lung natna hrang hrang a thlen thei): Meng rei ṭhinte hian hahchawlhna hun ṭha an neih loh avangin cardiac arrest/stroke an nei duh bik.
5) Zunthlum: Insulin a tlem a, hormonal imbalance vangin diabetes a thlen thei. Mut ṭhat loh leh hunbi nei a mut loh hian zunthlum a thlen thei a, natna enkawl buaithlak leh tihdam mai theih tawh loh a ni.
6) High Blood Preassure: Mut ṭhat loh chuan rilru a hahdam lova (stress) a nasa a, chu chuan thisen sang (chronic high blood) a siam thei.
7) Luna (Headache): Mut ṭhat loh hian thluak a tichhia a, luna benvawn a siam thei bawk.
8) Chet nghal vat theihna a tichhia (weaken reflexes): Mut tlem leh men rei hian hriatna khawlpui (Central Nervous System) a tichhia a, chu chuan rang taka chet vat theihna (reflexes) a tichhia.
9) Nun a titawi (reduced life expectancy): A chunga kan sawi tak natna hrang hrang avangte khian nun a titawi a, mi tam tak an thih hma phah a ni.
THAWH HMA ṬHATNA:
1. Kum 2008 daih tawh khan Texas University chuan zirlai tho tlai leh tho hmate exam-naa an tih ṭhat dan an zir a, tho hma ṭhin zirlaite hian Grade an hmu sang zawk zel a ni (3.5 vs 2.5) “Tho hma” Grade sang zirlaite hmalam hun hi hna thawh tur chungchangah pawh a eng bik (better career opportunity) a ni.
2. An thothang a ṭha (More-Proactive). Harvard Biologist Christopher Randler a hmuh chhuah danin zing tho hmate hi an thothang a ṭha a, phur takin tihtur an ti ṭhin.
3. Harsatna an hmachhawn thiam (anticipate problem)- Zing tho hma ṭhinte hian harsatna an hmachhawn thiam bik a, hei hian sumdawnna leh eizawnna dangah pawh hlawhtlinna an pe a ni.
4. Zing tho hmate hi an hlim thei (cheerful) a, a ṭha zawngin thil an ngaihtuah (positive). Pathianin a siam dan khawvel inher rem dan zing 5 aṭanga zan dar 9 nen an nun a inrem bik.
5. Chaw hrisel an ei : North Wester-University in kum 2011 a zirna a neihah chuan zan meng rei hote hian meng rei ve lo aiin 248 calories zetin thil an ei tam a, fast food an ei hnem a, thlai tharlam an ei tlem thung. Zing tho hmate chuan chaw ṭha pangngai an ei tam a, an hriselna pawh a ṭha zawk.
6. Zing tho hmaten depression an nei tlem. Kum 2013 a German rama zirchianna an neihah chuan men rei leh depression hi a inzawm tlat a ni tih an hmuchhuak a, thluaka white matters te an nihdan turin an awm lo (reduce integrety of white matters). Zing tho hma ṭhinte-ah depression a tlem bik. Kan ram ṭhalaite zinga depression tam ta em em hi zan kan men rei leh kan thawh tlai vang a ni thei em?
7. Exercise lakna hun ṭha a ni. Exercise la ṭha- Naupang, Nu leh Pa, ṭhalai hi chu an nun pawh a harhvang nge nge bawk ṭhin.
8. Nilenga hun hman dan tur (plan your day) an duang lawk ṭha bik.
9. Chawngkaw ṭha leh hlim an nei bik (Live a better family life)
10. An dam chhungin an hlim bik (zing ṭawngṭai inkhawm ṭhin te, upate hi an dam rei tlangpui).
Kum 1950 hma lamah kha chuan buh leh balah Mizote kan intodelh ṭhin a. Khatih hun lai kha chuan chhung tinin lo neiin “eizawnna inang” kan nei tlang deuh vek a ni. A thawh pawh an tho hma, zing dar 7:00 am velah chuan feh turin an chhuak deuh vek tawh ṭhin. Khawvel hun inher danglam zelah eizawnna pawh a inang thei ta lova, kan meng rei a, zing kan tho tlai a, kan intodelh ta lo hle thung a ni.
Bible-ah pawh tho hma turin min fuih reng a, Thufingte 6: 9-11-ah chuan,
“Aw thatchhepa,
engche nge i mut dawn?
Engtikah nge i muhil chu
I thawh dawn?
I duh chuan mu hlek la
chhing hlek rawh;
Kut kuangkuahin chawl hlek teh,
I mut hlanin i rethei hman ang a,
tlakchhamna in sipai angin
a rawn nang thut ang che,
tih kan hmu a.
Mut thlahlel lova taima taka hnathawk turin min fuih a ni.
Nu ho pawh “Khawsak ṭha” ni tur chuan ti hian Bible-ah fuihna kan hmu a: Thufingte 31: 15-ah -
“Khawvar hmain a thova,
A chhungte eitur a pe ṭhin a,
A chhiahhlawh nulate hnenah an tihturte a hrilh ṭhin,” tih kan hmu bawk a ni.
Zing thawhma hi rilru leh taksa hriselna, damreina pawh a ni ti ila a sual lovang, zan meng rei a, tho tlai leh ṭhinte hian rilru leh taksa ah harsatna leh natna hrang hrang an nei ṭhin a ni tih zirchianna aṭang hian kan hmu a ni.
Zing thawh hma a ṭhat ang bawk hian kan fate enkawlna kawngah pawh kan harh hma a ṭul takzet a, thunun an harsat hma leh sualin a tihbuai hma hian an rilru leh taksa damna turin Pathian hnenah i hruai hma ang u.
- JH Zoremthanga