Guest writer
NexGen
INLAICHINNA ṬHA NEI TURA NAUPANG MAMAWH
Mihringte hi midangte nena inlaichinna nei tura duan kan ni tih hi tuman kan pha thei awm lo ve! Kan biak Pathian hi Pathian pakhata minung pathum awm– Pa, Fapa leh Thlarau Thianghlim, inrem taka inlaichinna thuk tak nei a ni tih kan ring a. Amah anga siam kan nih avangin kan tan chuan inlaichinna nei tura siam kan nih hi pawm a harsa lo hle a ni. Inlaichinna kan neih hmasak ber chu kan nu leh pa emaw kan nausen laia min enkawltute nen a ni a; chuvangin, kan hringnun thawnthuah hian an ni aia hnuhma ngah an awm awm love. An mi enkawl danin kan nun kawng kal kual dan zawng zawng a nghawng a ni tih hi mithiam zawkte ngaihdan nghet tak a ni. Naupang te hian inlaichinna kawngah mamawh an nei a, tam tak tan kan hriat tawh hnu mah ni se, sawi nawn leh hrilh nawn fo ngai kan nih avangin a pawimawh zual, a bul ṭhut paruk tarlan kan tum dawn a ni.
1. Mihring zawng zawngin kan zawn ber chu “Hlimna” a ni an ti ṭhin. Amaherawhchu, Neurobiologist te erawh chuan “Hlimna” ni lovin “Himna” zawk a ni an ti thung. Naupangte hian an tana thinlung hawng, anmahni nena inzawl nu leh pa an mamawh a ni. Ṭingṭang hrui paruk rual taka herh milin ri inrem leh awmze nei mawi tak a rawn chhuah thei anga an thinlung chhungril rem tura inherh mil te kiangah thlamuanna an hmu ṭhin. Heng nu leh pate hian an fate sawi kher ngai lovin an hmel, hmui hmai landan leh an nungchang aṭang te in an chungah thil eng emaw tak thleng a awm tih an hre thei ṭhin.
Hei hi midang ngaihtuahna va hriatsak theih lam a ni lo va; nuin nausen ṭawng thei lo, a duh pawh la sawi thei lo ṭah nachhan a hriat theihna ang zawk hi a ni. Hei hian naupang leh a enkawltute inmil takin a awm tir a, him nia inhriatna a neih tir ṭhin. Nu leh pa te hian eng emaw chenah kan fate hi kan chhiar thiam hle a. Amaherawhchu, keimahni tawk ṭheuhva kan buaina leh harsatna te avangin kan fate tan hun kan nei lo va, an nun buai kan lo hmuh hmaih fo thei. Eng tik lai pawha fate rilru sukthlek hmu reng thei kan awm lo va; nimahsela, kan lo inherh mil loh chang pawh a inmil leh tura ṭhahnem ngai taka ṭan la leh ṭhin nu leh pa an mamawh a ni.
2. Naupangte hian an chunga thil thlengte lo hriaa, lo chhawntu, ngaihventu an mamawh a ni. Mihringte hian khawi hmunah pawh keimahni min zawngtu kan zawng ṭhin an ti. He khawvela ka lo piang ve hian mi pakhat tal nunah awmzia a nei a, ka chunga thil thlengte hian anmahni a nghawng ve a ni tih hriat hian khawvel a ti nuam ṭhin. Fate chunga danglamna awm hmua ngaihsak lo emaw hre lo anga awm hi naupang ngaihthahna leh thlahthlamna a ni. In leh lo nuam taka chhungkuaa khawsaa, taksa mawmawh engkim nei chungin naupang ten hrethiamtu nei lo, mal ngawih ngawih a inhriatna an nei thei a ni.
Tuma zirtir lohvin naupangte hian an harsatna neih apiang nu leh pa te hnenah an hrilh mai zel a. Amaherawhchu, puitling thlirna aṭanga sawi nepsakna emaw ngaih pawimawh lohna dawng fo te chuan an nu leh pate hnena harsatna sawiin awmzia a nei lo tih hriain, an harsatna thlen pawh an tawpsan mai ṭhin. Puitling an nih hnuah, harsatna nasa tak an tawh pawhin, midangte ṭanpuina dil leh dawn an thiam loh phah thei a ni.
3. Naupangte hian an thinlung ram hmelhmang hriat tum tak taka umzuitu leh an nuna inhnamhnawih duh nu leh pa an mamawh a ni. An thinlung duh zawng leh ngaihtheih loh zawng, ti phurtu leh ti hnualtu, tihlim leh ti thinrimtu te hriatsak tuma ngaihven fo va, pawmtute kiangah chuan himna an hmu ṭhin.
Hetiang taka hriatchianna naupan laia tawng lo, tuna nu leh pa ni mek te hian hei hi a ṭulna kan hre pha lo fo mai. Kan fate harsatna zawng zawng chu sutkiansak dan tur kan hriat bik loh avangin hriat vek loh pawh a ṭha zawka ngaih theih chang a awm. Amaherawhchu, kan fate hian an harsatna zawng zawng chingfel thei nu leh pa te an mamawh ber lo va, an thil tawnin an nun a nghawng dan hrethiam a, an nuih huna nuihpuia an ṭah huna ṭahpuitu an mamawh zawk a ni. Fanaute thinlung hmelhmang hre si lova enkawl seilian te chu, an fate upat hnua an nun duh dan leh duhthlanna ten an thin a la ti ṭhawng fo thei a ni.
4. Naupangten thil nihphung pangngai nia an hriat piah lam thil, phawklekna leh thin ṭhawnna an tawhin hrilhfiah tur leh dawnsawn dan zirtir turin nu leh pa te an mamawh a ni. Nausen ti chiai thei tu leh naupang lian tawh deuh ti thlabar theitu chu a inang kher lo ang. Tin, thin ti ṭhawngtu an tawnin a rawn lan chhuah dan pawh a inang lo fo. Ṭhenkhat an phul hlut laiin, a ṭhen erawh an tawmim tlat thung ṭhin. Hetiang hunah hian an rilru belebut taka awm te ti fim a, ngaiawh tir leh turin nu leh pa te an mamawh takzet a. An senlai aṭanga kan hnem dan leh a hnu lama kan hrilhfiah dan aṭangin dawnsawn dan an lo zir chho ve ṭhin a ni.
Naupang chunga thil ṭha lo tak a lo thlenin, chu thil chuan rilru khawlohna (trauma) a thlen leh thlen loh chu a enkawltu te lo dawnsawn danah a innghat thui em em a ni. 9/11 (Terrorist-ten khawvela building sang ber World Trade Centre an sut chhia) chhiatna rapthlak a thlen ṭum khan, tuartu mi sang tam tak an chiai nasa a. Zirchianna in a tarlan danin heng mite zinga ‘mahni inlama haw a, an thil tawnte tawrhpuitu nei te chu nei ve lo te aiin nun phung pangngaiin an nung leh thei hmazawk a ni,’ an ti.
5. Mihring famkim kan awm lova, kan fate pawh hian ṭhat tawk lohna an nei ṭheuh ang. An thinlunga an thil vei ṭha lo thinrimna, lungnih lohna, itsikna, ngaihsak lo nia inhriatna leh a dangte an tih lan theihna hmun him ni turin nu leh pate an mamawh a ni. Anmahni enkawltu, an laichin hnai berten chung thil dawngsawng thei lova kan lo vau daih fo mai chuan an awm danin min barakhaih fo thei a ni. Anih loh vek pawhin, puitling mahni in hre chiang lo, rilru bul bal nei lovah an chhuak thei a ni.
Naupangte chu an ṭhatlohna ang angin kan lo pawm tawp dawn tihna erawh chu a ni lo. An ṭhat tawk lohna hriatthiamna nena kan lo dawnsawn theih hian a ṭha zawnga kaihhruai an awlsam zawk a ni. Naupang thinrim ṭawng chhuak te hi inzah lohna nasa taka kan ngaih laiin, an thil sawiah thu dik a awm em tih ngaihtuah nachang hre lo khawpin kan lo vai hnawl ang tih erawh a hlauhawm hle a ni.
6. Naupang enkawlna kawngah hian nu leh pate hian vawi zaa za (100%) kan ti fuh dawn lo. Zaa sawmnga kan tih fuh pawhin kan fate hi pangngai takin an la chhuak theiin a rinawm. Chutiang a nih rualin, kan fate hian mahni tihsual pawm a, an puan ngamna nu leh pa an mamawh a ni. Fate hnena, “Kan theihtawp chhuahin kan enkawl che u a, kan tih theih a tlem em a ni,” tih ringawt te, “Kan enkawlna che u ah tihsual tam tak kan nei a, min ngaidam rawh u,” tia a pumpuia vawi khat ngaihdam dila tlingtlak vek tum hi thiam inchantirna tlak a ni lo. Ngaihdam dilna tak tak chu chipchiar taka kan tihsual lai sawi chhuahnaah hian a lo thleng ṭhin.
Fanaute hi Lalpa laka kan rochan an ni a, rila rah te hi a lawmman min pek a ni. Amaherawhchu, anmahni enkawltu nu leh pate hi mi him dam lo tak tak kan ni. Hliam tuam dam loh tam tak tuar mek kan nih avangin kan fate ngei pawh kan hliam fo ṭhin. Kan chawr chhuahna chhungkuain a zir loh avang te, anchhe inthlahchhawn avang te, kan lo tawn leh dai sual tawh avang te a inthiamlohna nena nung, kawng ṭha zawk thlantur hre bik lo te kan ni. Hetiang mi hi kan nih avangin mahni ngei pawh kan inbihchian hmasak a, ngilneihna kan inlantir a pawimawh a ni. Kan thil tih ṭhin te kan tih chhan ngaihtuahin, kan thinlung nghawng thil te, an phu ang hun pein, chik ila. Ngaihdam ngaite, mahni telin, Pathian khawngaihna avanga ngaidamin, hma kan la thar thei reng a ni. Pathian hnen aṭanga kan dawn loh mihringin ṭhatna pekchhuah tur engmah kan nei lo. A khawngaihna kan dawn ang zel kan fate chungah lan tir ila. Anmahni kan enkawlna leh thununnaah “kan duh dan nge, Lalpa danah kan innghah?” Kan in en chian fo a pawimawh hle a ni.
- Juliet C. K. Lian