A THIAM VE LOTE KHAWVEL ENGTIN NGE NI TA ANG?

A kum ka lo chhinchhiah ta chiah lova. Aizawl-ah Readers Digest lar vanglai tak kha chu a ni tih ka la hre chiang viau mai! “A thiam ve lote khawvel engtin nge ni ta ang?” tih thupui ni nghe nge in ka hria! A thu in min fun tel ve miau avangin ka rilruah a thi thei ngai lova. A thei thei te dinchanna khawvelah hian midangte ngaihsak lo leka dinhmun ṭhaa awm ten, nuam tawl ringawt lova khawsak ho thiam pawimawhzia te, zirtirtu leh nu leh pate pawhin naupangte mizia leh dinhmun a zira enkawl thiam pawimawhzia zirchhuak thei hlauh ila a lawmawm ngawt ang.

Mahni nihna han ti dawn ila, a dik famkim chiah si lo va. Mahse ka nihna thui tak min hai lan sak ang lawi si! A thuziakin naupang dinhmun a sawi chian em em te zinga chhiar tel ve tur ka nih miau avangin, ngaihtuahna thui tak min neih tir kha a ni a. Ka chhiar lai ka ngaihtuah let pawhin an dinhmun ang zawng zawng tem ve tu ni ve chiah lo mah ila, eng emaw chen chu ka lo kaltlang hnu anih vangin ka thinlung lairilah a cham zui vawng vawng niin ka hria.

Chu khawvel kan sawi tum chu thiamna duh a zirna run a lawi naupang sang tam tak te chanchin hi a ni a. Nu leh Pa zawng zawng hian fa lehkha thiam thei neih satliah mai pawh ni lo, naupang dang zawng zawng khum fa neih kan tum ṭheuh a. Amaherawhchu, kan fate zawng zawng hi chutiang chu an ni thei vek si lo. Kan ṭobul a in an loh ang chiah hian kan ban phak thil tam tak pawh a inang lova. Ṭhenkhat ‘mawng vawmba’ an sawi ang maia varṭian aṭanga thlansa phul kaia hnathawh ngai an awm laiin, a vannei deuh te chuan faisa ringin damlai an chen hi a ni ber a. Chutiang chhungkua inang lo tak aṭanga lo seilian te ve ve chuan zirlai thuhmun leh zirna thuhmun an dawng vek bawk si a. Chulaiah chuan sawisel tur leh han vui viau na tur a awm lo kan ti pawh a ni mahna le!

Zirna run an han lawiza ta tehreng a. Ṭhenkhatin an vawikhat chhiarchhuahna a an hriat vek theih laiin, ṭhenkhat thung erawh chuan, ‘Akbar was’ an tih zankhua ṭhak pawhin zing ni chhuah rual in ‘Akbar is’ an ti thung a. Naupang dinhmun leh an theihna inchen lo tak tak kal khawm te chu in elna sang ber chi kan hmachhawn tir vek a. Pathian thil thlawn pek dawng ṭheuh ṭheuh ni mahse la atam zawk te tan chuan thiamna hi rim taka beih hnuah pawh ‘changel a sawi bel’ an sawi ang hrimin an thiam a nghet lova. A thiam thei deuh mi tlem zawk te tan erawh ‘banga hlum vawm bei ang’ thlarh thlarh a ni thung si.

Chutiang teh nuaiha thiamna leh theihna inang lo te chu, dinhmun sang ber luah tura beisei an ni vek bawk si hi a buai thlak lai tak chu a ni. A thiam leh thei deuh te khawvel a par vul viau laiin, a thiam theite pawl pha ve lo ho khawvel thimzia chu ṭah tichhuak khawpin a lungchhiat thlak a. An tan khawvel hian thil ṭha reng reng a chhuah ve lo tih mai tur a ni a. Sira hnawl dinhmun an luah hnu pawhin sawipuitu an nei lo fo hi an mawh lo ve. Chutiang khawvelah chuan naupang sang tam tak zinga vanneihna par tlante chu chhiar tham lek an ni a. A bak van a arsi zat dawn te dinhmun tur hi ngaihtuah ngai lai tak chu a ni.

Matric exam ngaihsan zual lai khan, kan hotuten hostel-a lut lo chu sikul hmingin exam theih loh an ti bur mai si a. Ka dam chhunga hostel ka luh vawi khatna ni turin mutbu nen ka in pu lut ve a. Kum liam ta lama zawhna chhuak tawh aṭangin min han vawn tir a. Thiam hma chu mut theih ni hek suh! Kan warden nen kan in men rei siak kha a ni ber a. A tawpah chuan thiam thei ve hek lo chu zing dar 3 velah te khawngaihna vang liau liauin min han mut tir ve hram a. A tuk nileng chu mut chhuakin min han zem zui leh a, thiam theih loh naka laiin rilru chanve in zirlai kan han zir chhunzawm leh ṭhin kha a nia. Tunlai hun ang hi ni ta se rilru hah avanga khawvel chhuahsan chak awm rum rumna tham tur niin ka hria. Tunlai hun a ni lo hlauh kha malsawmna ropui tak a lo ni reng mai.

Exam a lo hun a, kum pui linglet a kan lo zir aṭanga mi thiam tak tak ten zawhna an rawn tihchhuah chhang kha kan ni bawk a. Thiam tia sawi tur ni ta lo chuan ziah tur kan van thei ngei mai. Kum tawpah Matric result a lo chhuak dawn hnai a, hlauh a in ṭan nghal a. Rilru la pengtu kan neih chhung kha rilru nuam a kan awm hun chu a ni deuh mai zel a. Result chhuak tur hriat chhuah apiangin sawn hla se ka tihna kha Phawngpui tlang tiat hian a lian ṭhin. ‘Three Idiots’ film a Raju leh Farhan ten a hnuai lam aṭanga an hming an zawn chhoh dan kha ka in tehkhin ber. ‘F’ tih awmna zawnah ka hming a awm leh awm loh ka kut zungchala ka kawh chhoh zai zai laia ka lungphu han rik nasatzia mai chu! Khuangpui leh khuangte inthum rawn ang tluk tluk hi a ni berin ka hria.

Vanneihthlak takin Pass theihna hniam berah ka hming a chuang ve vang a. Chumi ṭuma ka pa hmangaihna leh a fapa tlum ber hlawhtlinna chhuan tham loh te min ngaihhlutsakna chuan ka khawvel thlirna a khaikhup thawk ni ber hian ka hria. Mahni inrintawkna nei ngai reng reng lo kha, vawkpui meuh talha ṭhen leh rual, chhungkhat laina hnaite nen buhmal min han thlauh pui meuh chuan, a thiam zinga chhiar tel ve loh kei ang tan pawh khawvel a lo awm ve reng a ni tih min hmuhchhuah tir a, dam chhung ni chhiar dan ka thiam ve ta!

A thiamte chawimawi ṭhulh chuang si lovin, an thla zar hnuaia awm naupang tam tak, a thiam ve lo te hian hmangaihtu leh hrethiamtu chhungkua an mamawh a. An tan khawvel parmawina tlân ve turin mite pangpar zû tlan hnu an dâwt a ngai a. Chutiang karah chuan dawhthei taka chawi liantu an va mamawh tehlul em! An vanduaina ti thuahhnihtu nu leh pa nih mai hi thil hlauhawm tak a ni! I fa, ka fa a ber kai phak ve lo te tan an khawvel tur i buatsaih ve tawh ang u hmiang!! Chutianga kan ti a nih phawt chuan kan awmna lei hi chenna tlak khawvelah kan chan tir ngei ang.

Ka nu leh pa te khan en remna nen min lo enkawl seilian lo ta se ka hma lam hun thim tur zia kha ka ngaihtuah ngam lo. Hmelchhia kan tihte pawh hi hmelṭha te pholangtu atan an pawimawh a, chutiang deuh chiah chuan a thiam thei lo deuh te pawh hi a thiam thei te lansarh nan an lo pawimawh reng a lo ni. A ber ni thei vek se kan duh kan fa te hian dinhmun sang ber luah se kan tih kha an luah vek thei dawn si lo va. Chung dinhmun luah pha ve lo te chuan i hmangaih enremna beisei takin an thlir mek. An theih ang tawka chhawm nung chung zelin, an thlen san theih ber thlenpui turin ṭanpui zel theih ava pawimawh em!

Thomas Alva Edison – light bulb hmu chhuaktu pawh kha, school-a an zirtirtu-in lehkha thiam thei lo leh a tih ṭhat loh lutuk avanga mi pangngai pha lo hiala a ngaih a. School pawh kal rei ta lovin, a nu, school zirtirtu ṭhinin in lamah lekha a zirtir tâk a ni. Hmangaih leh dawhthei taka a nu zirtirna rah chu- khawvela thil siamchhuaktu (inventor) ropui tak a lo nih theih phah ta a ni. Naupang zir muang leh midang phak lova ngaih Thomas Alva Edison chu vawiin thlenga eng chhit tur kan neih theihna tura eng hmu chhuaktu a lo ni thei reng nia.

- Lalnunsiama Khalthang