Guest writer
NexGen
Chhungkaw din
2000 kuma kan in sak, thing in (Assam Type) chu sa ṭha turin hma kan la ve a. Kut thlak hma hauhin khawtlang leh AMC phalna te, Engineer rawn leh thil dang pawimawh buaipui hmasak tur a tamin, hun pawh a duh rei hle. In sak phalna leh engkim a felfai hnu pawh chuan duh duhna laiah ban phun chi a ni hauh lo mai. In lo ding tawh sa aia ṭha leh nghet ṭha zawk tura ruahman a nih avangin a hlui zawng zawng chu ṭhiah vek a, a bul aṭangin a innghahna tur fel tak leh nghet tak phun a ngai a. Heng bakah hian ban phunna turte, phun zat tur, in chhung awmdan tur leh thil dang tam tak ngaihtuah a ngai a. Chung atan chuan mi thiam bik (expert) rawn lova mahni a tih ve mai chi a lo ni hauh lo. Kan chenna in thar sa tura kan buai nak nakna chuan ngaihtuahna thui tak min neih tir a.
He khawvela kan chenna in sa turin uluk leh fimkhur takin, kawng tinrengin hma lak a ngai a. Mahse, kan in sak te hi chu zan khat thilthu a chhe thei, a chhunga thil awm zawng zawngte pawh, kan taksa nen a la boral vek dawn a. Eng anga nuam leh ropuiin sa mah ila, khawvel kan chhuahsan hunah chuan engmah kan chhawm dawn si lo.
Chatuana nung reng tur awmchhun chu kan thlarau niin, chhungkua kan in dinna kawngah pawh, taksa mawina leh rilru a induh tawnna piah lamah thlarau lama kan ṭhanlenpui theih turte ngaihtuah tel a pawimawh hle a ni. Chenna tur in kan sak dawn a kan fimkhur a, a tih tur indawt dan te uluk takin kan ruahman a, mi thiam te rawn chunga a ṭul pawimawh zawng zawng kan ngaihtuah ang hian chhungkua kan dinna kawngah pawh a ṭul leh pawimawhte kan ngaihtuah hmasak a ngai a ni.
Kan ram leh hnam siam ṭha turin kristian chhungkaw din a pawimawhzia kan sawi chamchi a, chutih lai chuan kan ram chu India ram a inṭhen tamna ber niin, India ramah nupa inṭhenna 0.84% a nih laiin, Mizoram bikah chuan 6.34% a han ni dawrh mai a. Hmeichhia, pasal nei kir leh pawh a tamna ber state kan ni tiin an sawi bawk. Chhungkaw kehchhiat chhan hi thil tam tak zingah chhungkua kan dinna kawnga kan fimkhur tawk loh vang tih hi a chhan lian ber te zinga mi a ni thei awm e.
Chhungkaw din tawp hi thil awlsam tak a nih laiin nghet leh tlo taka ding reng tur erawh chuan ngaihtuah tur pawimawh tam tak a awm a. Chung zinga a pawimawh zualte chu han thlir ho dawn ila.
1. Inbuatsaihna (Preparation): Chhungkaw dinna atan hian tleirawl lai emaw, nula tlangval kan nih hnua inbuatsaih chauh hi a lo tlai tawh ṭhin. Nu leh pa ten kan fate an la naupan viau lai aṭanga kawng engkima kan lo buatsaih lawk hi a pawimawh hle. An naupan tet aṭanga kan enkawl dan leh kan zirtirna te hian an len huna an awmdan tur kawng tamtak a hril a, chhungkaw ṭha tak an din ngei theihna turin an rilru lo buatsaih lawk leh lo chher lawk hi kan kovah a innghat a. An nungchang leh chetzia, an chhia leh ṭha hriatna hmang thiam tura zirtir leh an thlarau nun kalna tura kawng dik an zawh theihna atana buatsaih hi kan mawhphurhna a ni. Chhungkua din tura inbuatsaih hi puitling ti a kan ngaih kum 18 chin te tan chauha kan ngaihtuah chuan a lo tlai tawh ṭhin a ni. Kan fate hian chhungkua kan inekawl dan aṭangin chhungkaw awmzia leh inrelbawl dan tur an zir nghal si a.
Mihring hi taksa, rilru leh thlarau neia siam kan nih angin kan taksa mamawh leh duhzawng chauh ni lo, kan rilru milpui, kan thlarau nun min chhem alh theitu kawppui atan pawh kan zawn a pawimawh a ni. In sa tura phalna lak te, a rem leh rem loh te, khawtlang tana hnawksak a nih leh nih loh te kan ngaihtuah hmasak a ngai ang bawk hian - kan chhungkaw din tum hian mi pawi a sawi em, chhungkua, khawtlang leh Pathian (Kohhran) phal zawng a ni em, tih thleng a kan ngaihtuah hmasak a pawimawh a ni.
2. Chhungkaw dintu (Architecture): Pathianin khawvel a din tirh a mihring a siam khan mipa, amah chauha awm kha ṭha a ti lova, amah puitu tur, a kawppui awm mi, hmeichhia a siam a, mipa hnenah a hruai a nih kha (Genesis 2:20-22). Nupaa kan insiam a, chhungkua kan din dawn hian a tira chhungkaw hmasa ber dintu, mihringte min siamtu, Pathian hriatpuina leh a duh dan ngei a din hi a pawimawh hmasa ber a. Amah chu min siamtu, kan tisa riruang zawng zawng duangtu, kan chakna leh chak lohna te hre chiang a, kan mamawh zawng zawng hretu a ni a (Sam 139:13-16). Amah tluka rawn tlak expert hi an awm lo a ni.
3. Chhungkaw innghahna lungrem (Foundation): Chhungkua hi mi pahnih, kawng kama inchharin an din chawp emaw, siam chawp mai mai emaw chi a ni lova. Kan din hma aṭangin a awmna hmun tur leh a innghahna tur lungphum te, a ngheh theih dan turte kan ngaihtuah hmasak a pawimawh hle a. Kan innghahna lungphum chu Krista niin, chatuan pawh a nghing lo turah chuan kan awm tlat a pawimawh hle. Chhungkua in Pathian Thu hi innghahna a kan hman lohva, khawvel thiamna leh finna ngawr ngawr te, mahni duh zawng leh ngaihtuahna chauh hmang a kan din ve nawk nawk a nih chuan a tlo dawn lo a ni.
4. Chhungkaw inrelbawlna mumal (Structure): Kan sawi tawh ang khian, chhungkua hi Pathian din a nih angin, a duangtu (designer) duh dan leh remruat dan anga kan kal loh chuan chhungkaw inrelbawlna a buai fo ṭhin. Chu chuan fanau enkawlnaah te, midang nena kan nunhona kawngah te leh thil tam takah harsatna leh buaina siamin, nupa inṭhenna te, chhungkaw kehchhiatna te a thlen phah fo ṭhin a ni.
Chhungkaw inrelbawlna atana pawimawh, Bible aṭanga kan hmuh te hi han khaikhawm dawn ila:
Chhungkua hi mimal ta, mimalin a khalh a, a hruai kal tura duan ni lovin, pawl anga din (institution) a ni a. Chuvang chuan a chhunga awm zawng zawngten keimahni zawn ṭheuhah hruaitu nihna neiin, mawhphurhna pawh kan nei ṭheuh a, amaherawhchu, institution a nih angin hotu an awm a ngai a ni. Ephesi 5:22-25 ah te, 1 Kor 11:3 ah te kan hmuh angin mipa chu hmeichhe lu niin, mipa lu chu Krista a ni. Chumiin a ken tel chu mipa chuan Krista rilru leh ngaihtuahna pu in chhungkua a hruai tur a ni a, kawng engkimah Krista nunzia nen chhungkua a uap tur a ni. Fanau enkawlnaah pawh Lalpa thununna leh zilhna a enkawl tura hrilh a ni (Ephesi 6:4). Chung zawng zawng ti thei tur pawh chuan mahni finna leh thiamna hmang lovin, Krista aṭanga chhuak finna te a mamawh a. Krista’n a Kohhran te a hmangaih a, a taksa pawh inhlan hial khawpa a inpe zo vek angin a nupui pawh a hmangaihin a tan a inpe zo tur a ni. Tunhma nena khaikhin chuan kan hmeichhiate dinhmun pawh a ṭha tawh a, mipate pawhin an nupui te dawm dan an thiam chho ta hle. Chutihrual chuan mipa tam tak, hotu nihna aia lal anga mahni in chhunga cheng te an la awm a. An nupui fanaute tana thlamuanpui aia ṭihbaiawm tak tak an la awm nawk a ni. Chu mai bakah nu leh pate thlazar hnuaia nupui nei a, an nu leh pate la ring tawp, engmah tih tum lem lo pawh an awm ṭhin.
Chhungkua a a lu ber tur mipate hian chhungkua kan din dawn hian, kan nu leh pate a taka chhuahsan leh san loh lam ai mahin, taksa, rilru leh thlarau puitling, mahni chhungkaw thar enkawl thei tur – PA tling nih a pawimawh takzet a ni. Kan nu leh pate enkawl tura nupuite la lut mai lovin, mahni ke a ding chunga nupuite vawn hi kan tihtur a ni (Ephesi 5:31). Hmeichhiate pawh an pasalte hnena intulut tur te, anmahni pui tura rinawm taka awm a hlau thiam tura fuih anni (Ephesi 5:33) - an pasalte chaklohna leh fel lohnaah te pawh a ti famkimtu nih zel hi an mawhphurhna a ni. Tunlaiah hmeichhiate pawh mahni a hna nei a intodelh tak tak an tam tawh. Pasalte hlauh leh zah thiam aia mahni dikna chawisang a, inṭhen hial pawh ngam a awm theih awm e. Heng zawng zawngah hian Pathian ṭihna nen a fimkhur taka kan nun a pawimawh hle a ni.
Kan ram leh hnam siam ṭha tur hian mimal tin te kan pawimawh a, kan in zir leh enkawlna hmun hmasa ber chu chhungkua hi a ni a. Chatuan thleng tur chhungkua kan indinna kawngah hian a siamtu leh dintu duh dan ang taka a rochan min pek te kan enkawl a, chhungkaw nghet, sual leh buaina karah pawh boral ve mai lo tur kan din ngei theihna turin kan awmna hmunah tih theih kan nei vek a ni tih hria ila. Kan chhungkaw din tawhte pawh a lo keh chhe mek emaw, a chhe tawh emaw, a bul kan ṭan tawhna te a lo fuhlo pawh a ni maithei. Kan awmna leh dinna hmun ṭheuh aṭang hian Pathian thu nung chu kan dinchhan (foundation) ah hmangin, bul ṭan ṭhat a ngaihna lai apianga bul ṭan ṭha a, chhungkaw nghet din ṭheuh turin ṭan ila thar leh ang u.
- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali