KAN RAM LEH HNAM DAM NAN – PATHIAN ṬIH LEH HNAMA CHIAN

“Mizo kan ni kan hmel a ṭha, kan tum a sang bawk si.”

He hla thu-ah hian Mizo Nihna lairil – kan HNAM ROHLU a in phum a ni. Kan Ram leh Hnam dam nan chu Rohlu in phum chu kan hriat a, kan vawnhim leh nunpui a ngai a.

Tun kum October thla khan Thenzawl Golf Resort ah – Haggai National Leadership Seminar kan nei a. Seminar a tel tura Aizawl aṭanga Thenzawl kan pan laiin Zo khua leh tlangram hring mawi tak kan kal pelh lai chuan ka rilruah ngaihtuahna thar a rawn awm ta tlat mai a. Mizote hi (hnamdang te ang bawka) Pathianin a duh taka min siam kan ni a, Genesis 1:31 ah chuan, “…Pathianin a thilsiam tinreng chu a en a, ngaiteh ṭha a ti em em a…” tih kan hmu a. Pathianin ṭha a tih em em te zinga mi kan ni ve tho si a, “Engatinge kan ram hi a retheih a, ei leh barah kan intodelh loh a, sual a ngam pat em em a, rual awt reng renga kan awm?” tih zawhnate ka rilruah a ri tlut tlut mai a. Pathianin Mizote hnam anga min siam chhan leh siam dan kan la hrechhuak lo nge, kan ram leilunga a kan tana RO a phum kan la hai chhuak lo? tih te ka ngaituah zui a.

Hnam tin hi Pathianin kan dam khawchhuahna tur leh hnamdangin min chimral loh nan leh hmuhsit a kan awm lohna turin – “Hnam Rohlu,” kan ram leilung leh a mihring chengte a zirin min pe ṭheuh ang tih a rinawm. Chumi tichiang tu chu:

• Arab ram - thlaler ramro hnuai chu tuialhthei hmunpui a ni.

• Israel ram - thlaler ni mahse, a ram mi ten science leh technology lam thiamna sang tak neiin, thlaler ramah thlai leh thei tha tak tak an thar chhuak thei a.

• Singapore – ram leilung hausakna (natural resources) nei tlemin, thlai an ei tur 90% ramdang ami an chawk lut a, an resource neih ṭhat ber chu a mihring chengte an ni. An finna hmangin khawvel a multi-national company lian ho zawng zawng deuh thawh sawm lutin, sumdawnna hmunpui leh ram hmasawn ṭhangkhat lian ah an ni thei a ni.

• Kenya – hnam hnufual ni mahse, an tlanchak em em mai a, khawvela hnam ropui leh changkang kan tih te pawhin intlansiakah chuan an hneh thei meuh lo a ni.

Zofate Ram leh Hnam anga kan dam khawchhuahnan leh Kristian ram kan nihna anga kan intodelha, midangte tana malsawmna ni tura pawimawh kawng hnihin rawn sawi ka tum dawn a ni.

1. Mizo ze ṭha vawnhim leh nunpui : Pathianin Evi leh Adama te a siam hma khan an mamawh tur Eden huanah a dah sa vek a, A thilsiamte min enkawlin kan mamawh te min pe thin. Mizote pawh hi kan ‘Zotlang ram nuam- Mizoram,’ kan tihah min dah hma hian kan mamawh, kan damkhawchhuahna tur bakah kan intodelh a, hnamdang hmuhsita kan awm lohna tur – HNAM ROHLU – leilung hausakna kan ramah hian a dah ngei a rinawm. A nih loh pawhin keimahni, mihring chengte - ah hian theihna (potential) min pe ngei ang.

Mizo hnam Rohlu: Mizo hi hnam tlem leh naupang te ni mahila, Hnam “special tak” kan niin ka hre ve ṭhin. Mizo nih hi ka zahpui ngailo! Kan ram dam nan “Mahni hnam- ah kan chian a ngai.” Kristian kan nih hma pawhin Mizo hnam zia leh tih ṭhinṭtha tak tak kan nei a, chungte chu:

i. Tlawmngaihna – Mizo hnam min ti thangmawi tu chu Tlawm­ngaihna hi a ni. A Kristianin, Lal Isua zirtirna nen a inmil hle a. ṭhian chhan thih ngam - Mizo tlangval, tih hla kan sak ṭhin te hi ava hlu em!

ii. Midangte ṭanpui – YMA din chhan ‘midangte ṭanpui’ hi Mizo nuna bet tlat atih theih awm e.Covid -19 vanga lockdown hun lai khan kan Mizo ze mawi – Tlawmngaihna leh midangte ṭanpui kha a takin a lang chiang hle. Midangte ṭanpui hi nuam kan ti ṭhin. Khawtlang makpa reng kan tam! A ṭha leh ṭangkai zawngin kan hmang thei. Mahni chhungkua leh kan eizawnna lam hlamchhiah lova midangte ṭanpui a, kan tu leh fate zirtir a ngai tawh a ni.

iii. Hnam rinawm - Hman lai chuan kawngka an kalh lova suk (thingtlawn)in a kawngkhar hawlh kalh ṭhin, khawvela “nghahloh dawr” nei awm chhun kan ni mai thei! Khawvel hmundangah a awm ang em aw?

iv. Aia up ate zah – Upa berin a bar hmaa chaw bar thiang lo a ngai ṭhin hnam kan ni.

v. Zaithiam leh Rimawi tum thiam – Mizote Pathianin zaithiamna leh music lamah talent ṭha tak min pe. Tunhma deuh phei chuan kan ṭhian hnamdangte hian Mizo tawh phawt chu zaithiam leh guitar perh thiam turah min ngai ṭhin.

vi. ṭhian kawm thiam (sociable)– Kan ṭhian hnamdangte Mizorama an lo zin changa an sawi ṭhin chu –“Kawm in nuam, in in hawng” (Friendly & sociable) min ti ṭhin.

vii. Boruak thianghlim – Mizoram chu Air- condition ram, ramdangin sum tamtak senga an siamchawp laiin, keini chuan Pathian siam, natural kan nei.

viii. Kut themthiamna – Mizo puan tah leh kawr ṭhui (a bikin hmeichhe kawr) te hi hnamdang ten mawi an tiin, college chawlh a kan rawn haw changin – min chah fo ṭhin. Kan puanṭhui thiam te hian an zirna piah lamah an “pianken thiamna bik” an nei tel a, design baka rawngthlak mawi dan te kan thiam hle. India rama awm ni siin kan mawi tihzawng kan rawng duh te hi a “world class, international standard” a ni.

ix. Pangpar khawi thiamna – Khawtin, thingtlang khaw te takteah pawh pangpar khawi te hi kan va thiam em! Mi ram leh hnamdang zingah chuan “a bik” (professional) an awm ṭhin. Mizo zingah chuan pianken thiamna nei an tam hle.

x. Hnatlang ṭhin hnam – A huhova hnathawh kan thiamin nuam kan ti ṭhin. Hnatlang leh a huhova hna kan thawh chuan hah pawh kan hrelo, nge kan hre phal lo. Mizo tluka hnatlang nasa hnamdang hi an awm dawn em ni aw? Hnamdang ṭhenkhat phei chuan, mithi an awm changa kan Mizo Tlangval tlawmngai ten thlan an laih a, lai lo nih hlau a, an inchuh te chu, “Mizo te chuan thlan laih nuam an ti,” an ti hial ṭhin a ni. Kan thawh ho thiamna te hi kan hman ṭangkai thiam a ngai.

xi. Rethei, Hmeithai leh fahrahte chhawmdawl ṭhin - tui chawi sak, in sak emaw siamṭhat saka, an lo te vahsak leh buh seng sak ṭhin kan ni.

xii. Mahni hmasial lo – “Sem sem dam dam, ei bil thi thi” ti ṭhin hnam kan ni te hi a va hlu em!

xiii. Tukhur hnar a ek loh tur – tih te hi a lo va fing em! Hnam upa zawk a kan ngaih, an tui tlan tur leh hman tur bula inthiar ṭhin te mithlaah a lang uar uar mai.

xiv. Hruaitu nihna – Mizo te hi kan awmna apianga kan tih ṭhat duh chuan kan ṭhian hnamdangte hian hruaitu (leader) ah min ngai ṭhin. Hruaitu nihna(Leadership) nei ṭha pawl tak kan ni.

Kan ram leilung hausakna hai­chhuah leh hman ṭangkai kan tum a pawimawh hle. Ram leilung hausakna kan neilo emaw kan la haichhuak thei lo a nih pawhin – Israel te anga tunlai thiamna (technology) hmanga ei leh bar a intodelh tuma ṭan kan lak a ngai a ni. Singapore te anga ‘Human resource’ mihring te talent hmang ṭangkai a, ram intodelh nih tuma theihtawp kan chhuah a hun ta hle.

2. Pathian ṭih – Zoram Kristian te hian kan ram leh hnam siam ṭha turin Pathian kan ṭih a, a thu kan awih a hun tawh takzet a ni. Pathian ṭih hi FINNA bul a ni (Thufingte 9:10). Finna diktak, kan ṭhatna tluangtling hre turin Pathian aṭanga chhuak finna kan mamawh a ni. Pathian ṭih chu sual huat hi a ni…, Mifing chuan Pathian a ṭih a, sual a kalsan ṭhin (Thufingte 8:13; 14:16) tih kan hmu a. Sual kan huat a, kan kalsan a ngai a ni.

Ram leh hnam nun nuam leh ralmuang, intodelh bawk hnam nih kan thlakhlelh em em hi a siam theih a ni. Rev. David Kyles an kum 1944, Zoram (chutih laia Lushai Hills) a Chanchin ṭha lo thlen kum 50 –na Jubilee puala lehkhabu a ziah Lorrain of the Lushais ah chuan ti hian a ziak a: Thu leh hla phuahthiam (Poets) leh Thuhriltute, Thuril ngaihtuahthiamte (philosophers), leh zawlneiten kum tam tak kalta aṭanga an suangtuahna mitthlaa ‘khawtlang nuam’ ti a duhthu an sam ṭhin chu - mi tute pawhin thil dik leh ṭha danin a phut vang ni lova, midangte hmangaihna avanga anmahni duhthu ngei a an tih ṭhin na hmun hi a ni, an ti ṭhin a. Chutiang ram leh khawtlang nuam chu zawlnei Jeremia khan kum 3000 kaltaah a lo hmulawk tawh a : “An chhungrilah te ka thupek ka dah anga, an thinlungah ka ziak bawk ang a, kei hi an Pathian ka ni ang, an ni chu ka mite an ni ang…a te ber aṭangin a lian ber thlengin an zain mi hre ṭheuh dawn si a…An bawhchhiatna te ka ngaidam ang a, an sualna pawh ka hrereng dawn tawh si lo,” tiin (Jeremia 31:33&34). Tichuan, ka hriat theih chinah, Jeremia hrilh lawkna ang khawtlang nun ṭha leh nuam ti thleng dik teuh berte chu Lushai (Mizo )te hi an ni. An ni pawhin an nei famkim erawh ka ti lo, mahse hnam ka hriat tawh zingah chuan khawtlang nun nuam tem pha awmchhun an ni,” tiin a ziak a. David Kyles an Mizote min hmuh dan a ziah hi a lawmawmin a hlu takzet a ni.

Kristian kan nih hma pawhin kan pipu te hun lai aṭang tawhin Hnam ze ṭha leh mawi tak kan nei a. Heng kan hnam zia kan tarlan te khi Bible thu nen a in mil hlawm hle a. Ringtu, Lal Isua hnungzuitu kan nih a, Bible zirtirna kan zawm chuan kan Hnam ze mawi – kan ROHLU kan tarlan te khi kan vawnghim dawn a. Mizo hnam nun hi a Kristian hle a ni. Kan pipu te kha an famkim bik lova, ze ṭha lo pawh an nei ve ngei mai, chungte chu bansan a, Pathian thu nena inmil, kan hnam ze ṭhate hi kan vawnhim leh kan chhawm nun theih nan ṭan kan lak a, kan tu leh fate kan zirtir a ngai tawh hle. Chanchin ṭha avanga kan hnam in malsawmna kan chan hi sawinep phal chi a ni lo.

Mizote hi sap missionary te hmanga Pathian zawnchhuah hnam kan ni a. Kan hmelṭhatna tak tak chu Mizo Kristian kan nihna kan nun chhuahpui hunah a lang dawn a ni. Zofate hi India ram tan a Krista ENG, state dang tan a entawntlak ni turin kan TUM kan tisang dawn lawm ni? Chutih hunah chuan Mizo kan ni kan hmel a ṭha, kan tum a sang bawk si tih hi thinlung takin kan sa thei dawn a ni.

Chhuan thar te hnenah Chanchin ṭha avanga Zofaten malsawmna kan dawn nasatzia te, Pathian rinawmna leh fak tlak anih ziate tihtakzeta kan hrilh a ngai. Tichuan Pathianah beiseina neiin, rinawm takin a thupek an zawm dawn a ni (Sam 78:4-8). Pathian kan ṭih a, sual kan huat a pawimawhziate kan kan inzirtir a ngai bawk.

Kan ram leh hnam siam ṭha a, Ram intodelh leh hmasawn kan nih theih nan - Pathian ṭiha, kan Hnam Rohlu, kan Pi leh Pute hun lai aṭanga kan hnam ze mawi te nunpuiin i vawnghim tlat ang u.

- Dr. Lalmalsawmi Hmar