Guest writer
NexGen
SILAI NGE TUTHLAWH?
Dubai thlaler ram, khawpui ṭhang duang leh ropui taka siamtu, Sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum-a chu an ram tun hnu lam hun tur an zawt a. Ani chuan, “Ka pu khan sanghawngsei a khalh ṭhin a, ka pa pawhin sanghawngsei tho a khalh a. Kei chu Mercedes (Germany siam, khawvela motor man to ber pawl) ka khalh a, ka fapain Land Rover (United Kingdom siam car man to) a khalh thung a. Ka tute pawhin Land Rover an la khalh ang a, ka tu chhuante erawh chuan sanghawngsei an khalh leh ang,” a ti.
A thusawi awmzia an han zawh chuan, hetiang deuh hian a sawifiah a. Hun harsain mi chak tak tak a siam a, mi chakten hun awlsam leh nuamsa zawk an siam a. Chu'ng nawmsaknate chuan mi chak lo a siam a, mi chak loten hun harsa an siam leh ṭhin. Hetiang hi a nih avangin ṭhangthar, mi dangte zara nung ni lo, sipai anga indo tura inpeihte kan enkawl sei len a ngai a ni. Lalram ropui tak tak khawvelah a lo ding chhuak tawh a, mahse kum 240 chhungin an ropuina a chuai leh mai ṭhin. Heng ramte hi pawn lam hmelma vangin an tluchhe lo va, chhung lamah an ṭawih ral a ni. Káwlah sanghawngseite an rawn lang leh ṭan e, a ti.
Chinese thufing chuan, “Hausakna hian chhuan thum a daih lo,” a lo ti bawk a. Kan ramah pawh a dikna kan hmu mek a, kan tlukchhiat hmain kum 240 kan nghak thleng ve hman ang em? tih hi zawhna awm tak zawk a ni. Ram leh hnam, chhungkua kan dam khawchhuah theihna turin kan nu leh paten harsatna leh hrehawmna tam tak paltlangin dinhmun nuam zawk an lo buatsaih a. Anni an liam a, an thawhrahte chu an tu leh faten bul ṭanna nghet leh remchang atana hmang lovin tawlhpanalah kan hmang fo mai a nih hi. Sakei huai chu sakei huai bawkin a thlak ṭhin laiin, mi chakte thlaktu erawh mi nep tê tê kan ni thung tlat niin a lang.
Hei hi khawvel kalphung dan rual loh a ni a, a chhe ber a lo thleng a nih pawhin tuthlawh kan hum leh mai a ni ang chu kan tih laiin, ram danga thil thleng thlir hian chutiang aia rapthlak chu kan hma hunah hian a thleng thei si a. Mi nep zawkten thuneihna an chanin ram chhungah rorelna dik leh fel a awm lo va, remna leh muanna a awm thei lo. Ṭhalai beidawngten ralthuam an chuh a, silai nena helna a thleng fo zawk a ni. Kan tan káwlah Silai nge Tuthlawh lo lang ve dawn le? Mi chak lote kihhnawk thianfai tura mi chak kan nghah ngawt chuan mi tlem tê chenna kan ram hi a ding chhuak leh zo ang em le? Mi chakte pawh chu lo chhuak pawh ni se, a ngai ang bawkin em ni hun hi kan hertir zel dawn?
“Mihring pianpui hriatna/finna zinga thil tithei ber chu dam khawchhuah tumna hi a ni,” an ti ṭhin. Dam khawchhuak turin kan nu leh pate khan kaihhruaina leh fuihna ṭha pawh dawng lo chungin hreahwm nasa tak an lo paltlang a. Anmahni daltu harsatnate tel lova an tu leh faten an theihtawpa lehkha an rawn zir a, an aia sang an rawn thleng tur an suangtuahin an thinlung a hlim ṭhin. Amaherawhchu, dam khawchhuahna tur ngaihtuah ngai ve ta lote awm dan hian an lu a tihai a ni. Harsatna leh hrehawmna kan invai kiansak rual hian mihring puitlinga min siamtu tur kan lo vai kiang tel fo a lo ni. Naupan lai aṭanga awmpui nena enkawl, duh leh mamawh pek vekte hian mahnia thawhchhuah hlutna an hrethiam lo va, mi dangte hnen aṭanga a thlawna thil dawn hi ngaiah an neih a, phu pawh an inti hle zel mai. Tunah chuan kan innawr kal dan ki pawh kan thlak a ngai tawh niin a lang.
Ṭhangtharte khawvel hi a danglam em em tawh a, tunah phei chuan kum thum danah chhuan ze inan lohna a hmuh theih an ti hial tawh a. Khawvel zau zawk nena inpawhtawnna avangin an thil thlir dan, rilru sukthlek, ngaihhlut zawng a lo danglam a. Thlahtute zarah nun awmzia leh hlutna te, an dam chhante pawh an lo ngaihtuah ve thei ta a. Chutih laiin khawvel finna erawh chuan an nuam tih zawng leh nia an inhriat anga awm turin a lo zirtir ve mek bawk si a.
Hetiang hi a nih avangin ṭhangtharte hi mahni tana chakai khawrh ngawt lova mi dangte tana malsawmna ni thei tura kan buatsaih an ṭul hle mai. Hausakna hi sual a ni lo va, mahse sum (a thawhchhuah leh sumin a pek theih thil) ngah hi mihring damchhan a ni lo tih kan hriat pawh a hun tawh hle. Victor E. Frankl chuan, “Nun awmzia chu nun hi awmze neihtir a ni,” a lo ti a. He khawvel inelna sang takah hian Siamtuin a duan laia an thinlunga a phiar hnan tlat an dam chhan, an kalna àwm kawng zawn chhuahpui ila. Tun huna lo ṭhang lian tura duan an nih angin, he khawvel buaina tipunlun lova a siam ṭhatu an ni thei tih hriattir ila. Eng thilin nge an thinlung tirûm a, tithinrim ṭhin? Eng hna hi nge thawk se la harsatna tinreng paltlang an huam ang? tihte hi kan zawnpui a va ngai tawh em!
Amaherawhchu, chutianga ti tur chuan inlaichinna ṭha erawh kan siam a ṭul dawn a. An taksa leh thlarau mawmawh pe tura enkawlnate hi, an rilru lam ngaihthah leh si na avangin, dawnsawn dan an thiam lo fo niin a lang. Mizote hi pawnlang taka mi kawm thiam, mahni thinlung inchîk chiang peih lem lo tak kan niin a hriat a. Abikin mipate hi thinlung lam kaihhnawih thilah kan la zum zuk hle. Thinlung nghawng thilte an phu ang hun pe a, chhuia chik zel hi mihring, taksa leh thlarau piah lama rilru puitling chherna tura kan mamawh niin a lang. Hei hi ‘PÀ’ lohna ni lovin, rah ṭha chhuah thei, mi chak dik tak nih theihna tur zawk a ni. Kan thawhrimna chhan te, lungawina min petute leh min nawr kaltute hi eng nge? Kan fate kan duhsaknate hi anmahni hriatthiamna aṭanga lo chhuak nge keimahni duh dan? tihte kan inzawh fo a ṭul hle.
Kan ramah hmeichhe fa aiin mipa fate hi an vanduai lehchhawng a. An duhthlanna tel hauh lovin mipaah an lo piang a, dinhmun ṭha zawk nia ngaih an chang nghal a. Hmeichhiaten mawhphurhna, harsatna sut kian dan leh thuthlukna siam dan an zirna kawng pawimawh tak, in leh lo enkawl leh sekrek khawihah awl an ni a. Zirna leh nunhonaah hmeichhia an tluk loh ṭumin “Mipate chu an puitling har,” tiin chhuanlam siamsak zel an ni a, a chhan tak tak lah tu ma'n an ngaihtuah ngai hek lo. Neih leh theihnain a tlin avangin an tihsual sawhkhawk lakah khulh chhuah an nih fo avangin puitling taka mawhphurhna hmachhawn aiin mi dang puhmawh an zir fo ṭhin.
Chutah an lo upa ve zel a, patlinga pumpa chu chhungkaw rorelna, thutlukna siam leh mawhphurhna zawng zawng an chungah a innghat leh thut mai si a. Hmeichhia tam takte anga an naupan lai aṭanga an thil tawn mila insiamrem dan zirtir an ni ve si lo. Mawhphurhna zo lova tlusawp, tho leh hleithei lo tam tak an awmte hi anmahni mawh vek pawh niin a lang lo.
Kan rosum leh paite, a petu theihnghilh a kan ta hliah hliaha kan ngaih avangin insumkarna nei hlek lova kan hman chin a awm ṭhin. Heng hian kan tu leh fateah inrenchem leh lawm nachang hriat lohna a tuh a, ngaiah an lo nei mai ṭhin. Kan in leh lo, in chhung cheina, bungraw dang leh motor ṭha lutukte vengthawng reng rengin kan awm a. Kan faten anmahni aiin kan ngaihlu niah ngai mah se an mawh lo ve. Hengte hi eng vanga chhêkkhawm nge kan nih tihte kan inngaihtuah thui ngai em le?
Rei lo tê chhung an nat hlauh avangin hmanrua an lakah kan thukru a, awmpui tel lova khawsak hi a theih a ni tih kan ngaihtuah pha tawh lo va, an puitlin thlenga hman tlak lovah kan chhuah leh fo si. Hlauhthawnna nge hmangaihnain kan fate kan enkawl? Kan neihin tlin mah se kan khawsakphung aiin kan ngaihtuahna hi sang zawk se la. Sum leh paite hi kan rochan fanaute hruai sualna ni lovin, an nih theih sang ber an thlen theihna tur atana hmanrua a ni zawk tih hrethiam ila a duhawm hle.
Hmuh theih leh hmuh theih loh thlarau khawvel kara cheng kan ni a. Ṭhangtharte leh chhuan lo la awm zel turte hnenah hian, an theihna sang leh ropui ber pawhin a tihtheih loh chin a awm a, an chungah thiltihtheihna chungnung zawk a awm, tih kan hriattir a ṭul em em a ni. Rinna nghet tak neia Lalpa ṭihna hi engkim an tehna, an nun karchehtu atan kan thlansak a pawimawh hle. “Lalpa rawngbawl duh lo ram leh hnam chu an boral dawn,” kan Pathian thuin a ti a. Amaherawhchu, a huhova kohhran leh biak inah chauh rawngbawl tur emaw kan tih chhung chuan kan ṭhelh reng mai dawn a ni. Khawvel mi fingten an sawi anga chhuan hnih chhuan thuma kan zuih ral mai loh nan, kan in chhungah ngei Lalpa rawng kan bawl a pawimawh hle. Mother Teresa-in a lo sawi ang khan, khawvel thlak dang lam kan duh chuan mahni inah haw ila, kan chhungkua hmangaihin, mahni in ṭheuhvah Lalpa rawng i bawl ṭan thar leh ang u.