Guest writer
NexGen
LUNGTHU KIM
Lungthu la hmulo leh hrelo tunlai ṭhalai leh naupang zawk zingah an awm nual tawh awm e. Gas stove awm hma chuan kan Piputen thukah, lung pathum (Lungthu) chungah bel chhuangin eirawng an bawlṭhin a.Lungthute chu a san zawng a rual loh emaw a ngheh loh chuan a chunga chawbel chhuan chu a leiin a baw mai ṭhin. A buak loh pawhin chaw chhum chu a hmin rual thei lo va, a ṭhen a la hellaiin a ṭhen alo hmin tawh a, a lo ut hman hial ṭhin.
Kan ṭhalai te nuna hmasawnna ṭha leh pawimawh tak maichu TAKSA hriselna ngaihpawimawhna lama an harh chhuak hi ani. Ei leh in leh taksa hriselna (fitness) lamah hma an sawn nasa hle a. Hei hi a lawmawmin intihhmuh zelah pawh a ṭha hle. Taksa hriselna chauh erawh a la tawk lo va, rilru leh thlarau lam pawh a hrisela, a dam a ngai a ni.
Nu leh pate pawh fate ngaihsakna leh nupa ṭan dun pawimawhzia hriatna lamah hma kan sawn hle tawh a, a lawmawm khawp mai. Doctor kan zirchhuah hlim 1994 chho te kha chuan naupang damlo inentirna leh hri danna vaccine lakna ah ‘Pa’ hmuh tur an awm meuh lo.Nuin nausen a pua a, a kai bawka, bag a ak bawka, bawr takin an fate damlo OPD ah an rawn entir ṭhin. Tunah chuan nausen damlo clinic-a entir tura an lo kalin,‘Pa’ chak zawkin naute pawmin, nu nau nei hlim inhliam chu duat takin an rawn chhawm a, nupa a fate damlo entir tura lo kal hmuh tur pawh kan tam tawh hle a, a lawmawmin a hmuhnawm ka tiṭhin.
Naupang/ fate hriselna leh zirna bakah an thlarau nun ngai pawimawha, an naupan lai aṭanga kawng dik kawh hmuh leh zirtir pawimawhzia hriatna lamah pawh kan harhchhuak zel a, a lawmawm ka ti takzet a ni. A nachang la hrelo erawh kan la tam a, hmabak a la ko hle a ni.
PATHIAN MIN SIAM CHHAN: Mihringte hi Pathian thilsiam zinga ropui leh chungnung ber kan ni a. Nihna a san poh leh mawhphurhna a sang a; chuvangin, mihringte hian mawhphurhna sang tak kan nei. Pathianin Chhan leh Tum neiin min siam a, chu chu Amah min Siamtu nena inlaichinna/ inzawmna aṭang leh a thu – Bible aṭangin kan hre thei chauh a ni. Kan nuna ni pawimawh ber pahnihte chu, “Kan pian ni leh kan pianchhan kan hriat ni,” an lo ti ṭhin a, a dik hle mai. Mihringin kan pian chhan kan hriat loh chuan DAMCHHAN kan nei lo tihna a ni a, khawvela mi khawngaih thlak ber kan ni tihna a lo ni dawn a ni. Chu chuan beidawnna nunah mi a hruai ṭhin.
Pathian min siam chhan pathum te chu- 1) Ama anpuiin Amah nena lengdun turin(Gen.1:26&27) 2) Kan mihringpuite nen inrem taka chengho tur leh inmamawh tawnin min siam 3) Kan chenna khawvel enkawl leh venghim turin (Gen. 2:15). Heta ṭanga lang chiang em em chu, mihring nun hi thil tam tak inkungkaih a ni a, kawng khat chauhva thlir chi a ni lo va. Kan mawhphurhna hrang hrang hlenchhuaka – mimal, chhungkua leh hnam anga hmasawna, intodelh a, inrem tak leh thlamuang taka kan chenho theihna tur chuan a Lungthu kim (holistic approach) -a thil kan ngaihtuah a ngai a ni. Lungthu pawimawh tak takchi thum, inring tawn leh inmamawh tawn vek -hrisel tak leh rual khai taka hma kan sawn theihna tur atana pawimawh sawi kan tum dawn a ni.
LUNGTHU PAKHATNA – TAKSA, RILRU LEH THLARAU: 1 Thes. 5:23, “Tin, remna Pathian ngei chuan in PUMIN tithianghlim che u rawh se; tin, in THLARAU leh, in RILRU leh, in TAKSA chu kan Lalpa Isua Krista lo kal hunah chuan sawisel bovin a PUMA HUM HIMIN awm rawh se.”
Pathianin mihringte hi Taksa, Rilru leh Thlarau neiin min siam a. Heng pathumte hi kan nuna LUNGTHU PAKHATNA chu a ni. Taksa chauh emaw, taksa leh rilru chauh dam a tawk lo va, kan thlarau a dam tel loh chuan, inzawma inchawm tawn vek annih avangin kan dam kim thei lo. WHO (World Health Organization) chuan, “Hriselna chu taksa a natna leh thil ṭhalo awm lo chauh ni lovin, taksa leh rilru hrisel leh midang te nena ṭha taka chenho/ inlaichinna ṭha neih hi a ni,” tiin hriselna a hrilhfiah a.
Taksa ṭhangṭhain, hrisel ṭha mahse, rilru a hrisel loh va – rilru natna entirnan – anxiety,stress, depression leh rilru natna dangte kan neih chuan kan nun ahlim lovin kan nih tur kan ni thei lo ṭhin. Taksa leh rilru lamah harsatna nei lo mah ila, Thlarau nun a la pawimawh tho. Min Siamtu Pathian nena inzawmna kan la neih loh chuan kan nun a kim thei lo. Hemi tichiangtu chu khawvel a milar leh hausate hi an ni. Taksa leh rilru lamah harsatna an nei lo, khawvel thil an duh ang zawng zawng nei thei mahse an chhungrilah ‘ruak/ kim lo’ a awm tlat ṭhin. Chu ruak chu hnawhkhah tumin kawng hrang hrang an ngaihtuah ṭhin.
Blaise Pascal hian a sawi thiam hle – “Mihring thinlungah hian ruak, thil siam engmahin a hnawh khah theih loh; min Siamtu Pathian, a Fapa Isua Krista kaltlanga hriatna chauhvin a luah khah theih a awm a ni,” tiin.
Kan nuna Lungthu pakhatna – Taksa, rilru leh thlarau te hi a pathumin, a pumin a hrisel a, a ṭhanrual a ngai. A ṭha zawng emaw a ṭhalo zawngin an innghawng tawn vek a ni tih hriain, a khawia mah hi kan ngaihthah emaw kan hlamchhiah a thiang lo.
LUNGTHU PAHNIHNA – CHHUNGKUA, HNATHAWHNA (ZIRLAI TAN ZIRNA) LEH RAWNGBAWLNA: Kan nuna Lungthu Pahnihna pawimawh em em chu Chhungkua, Hnathawh (zirlai tan zirna) leh Rawngbawlna (Kohhran/ khawtlang) te hi a ni. Heng pathumte hi inbuk (balance) tawka hun kan peka, kan ngaih pawimawh a ngai. Ṭhenkhatin kan hna, kan ei zawnna kan ngai pawimawh em em a, ṭhain ṭul hle mahse Pathian leh kan chhungkaw tan hun pawh pe hman lo va, Pathianni leh chhungkuaa inkhawm hman lo khawpa kan thawh chuan – keimahni leh kan chhungkuain ala tuar dawn a ni. A leh lamah – Chhungkua emaw Rawngbawlna chauh kan ngaih pawimawh a, kan eizawnna leh zirlai kan hlamchhiah a nih chuan a dik hauh lo bawk. Kan hnaa kan rinawm loh chuan kan hmasawnna a khingbai ang a, kan rawngbawlna a sawt thei dawn lo a ni.
Chhungkua lam lekhabu ziaktu Erwin & Vijaya Lall te chuan, “Ram leh hnam siam ṭha tur chuan chhungkua aṭangin bul ṭan a ngai a, danglamna tak tak chu chhungkua aṭangin a in ṭan si a,” tiin an ziak a, dik hle. Chhungkua hi zirna in hmasaber leh pawimawh ber a ni. Nun dan ṭha leh midangte tana malsawmna ni tur chuan chhungkua aṭanga kan inzirtir a ngai a, tu tan mah hlamchhiah theih a ni lo tih kan hriat thar a ṭul hle a ni.
LUNGTHU PATHUMNA – VANTLANG NUN (Social), RAM RORELNA (Political)LEH THLARU NUN (Spiritual): Mihringte hi a huhova awm tur leh midangte nena chengho tura duan kan ni a. Kan nuna Lungthu pathumna pawimawh em em chu – Midangte nena kan chenhona Vantlang nun, Ram inrelbawlna leh Thlarau nun te hi an ni. Ram leh hnam hmasawn, khawtlang nuam nei tur chuan heng pathum te hi inkalhkim taka an ṭanrual a pawimawh a ni. Vantlang nunah rinawmna, tlawmngaihna, taimakna, mihring in zah tawnna leh ngaihhlut tur dik ngaihhlut kan in zirtir a kan vawn nun a pawimawh tak zet. Mizoten – rinawmna leh tlawmngaihna - min ti thangmawitu leh min ti Mizotu kan thlauh thlakmek hi kan vawnhima kan inzirtir thar a pawimawh ta hle.
Ram rorelna dik hi ram hmasawn leh nuam ni tur chuan ram tin mamawh leh pawimawh a ni. Rorelna dik awm lohna ah chuan mipui an zalen lo va, rahbeh an ni ṭhin. Ram leh vantlang inrelbawlnaah dikna, rinawmna leh thianghlimna kan mamawh a; chu chu lungthu pathumna thlarau nun nena inzawm tlat a. Lalpa ṭihna aṭangin miin sual a kalsan a; vantlang leh ram inrelbawlna atana mamawh hmasak ber, Finna tluan tling, pawh heta ṭang chauh hian anei thei a ni. Thlarau nunkawng inzirtirna dik hi mi zawng zawng mamawh a ni.
Lungthu KIM INBUK TAWK: Khawtlang nuam, him leh intodelh nei turin kan nun a Lungthu chi thum hi an pawimawh vek a, a khawia-mah hi ngaithah chi a ni lo. Mimal leh chhungkua angin hmasawn viauin intodelh mah ila, vantlang leh ram rorelna a dikloh chuan mimal an zalen thei lo va, khawtlang a nuamin a him thei lo. Mihringte hian kan nunah theihna (potential) sang tak in phum kan nei ṭheuh a. Siamtuin min siam chhan tihlawhtling tur chuan Lungthu tin te hi an hrisel a, an ṭan hova, rual taka hma an sawn a ngai a. Zirna ngai pawimawhin eizawnna lama hlawhtlingin, nihna sangtak neiin, sum leh paiah intodelh mahila, kan hriselna te, kan chhungkua leh kan thlarau lam kan hlamchhiah chuan a tawpa tuartu tur chu keimahni leh kan chhungkua tho kan ni a. Chu chuan Kohhran, Khawtlang leh Ram rorelna thlengin a nghawng leh ṭhin.
Kan nuna Lungthu hrang hrang kan tarlan te khi kan hun tawng a zirin hun pek tam ngai bik te a awm thei. Chu chu kan thliar hran thiam a pawimawh hle. Zirlai kan nih chuan – zirna lamah hun tam ber kan pek a ngai fo. Mithiam leh ṭhalai zawk te,rim takahna thawka taksa hriselna lam ngaihthah an awm ṭhin a. An hriselna mai bakah, an nunna hial pawhin a tuar phah theih avangin mihring pumhlum hriselna kan ngaih pawimawh a ṭul hle.
Mimal anga Pathian min siam chhan hlenchhuak tur leh chhungkua, khawtlang leh ram anga hrisel, hmasawn, intodelh, rah ṭha chhuah leh zalen kan nih theih nan kan nun kam-kitu Lungthu hrang hrangte, a Lungthu kimin (holistically) i ngai pawhmawh thar ṭheuh ang u.
Lalpa’n Mizoram malsawm rawh se!
- Dr. Lalmalsawmi Hmar