Guest writer
NexGen
ṬHALAITE HLAWHTLINNA TURA PAWIMAWHTE
Tunlai kan ram dinhmun enin ṭhalai tam tak tan hlawhtlinna kawng zawh a har hle mai a; mi tam takin hlawhtlin duh si, harsa ti siin hun an hmang niin a lang. Hmanah chuan kan tum zawng chu lehkha zir a, zir zawha hna dil a ni tawp mai a, a tlangpuiin sawrkar hna kan beisei ṭhin. Tunah chuan sawrkar hna mai bakah mimal hna pawh a vang a; chuvangin, ṭhalaite hlawhtlinna tura pawimawh ka tih em em te infuih tharna atan leh tum ruhna thar kan neih theih beiseiin ka sawi dawn a ni.
1. Thil ropui tak tih tum rawh (Dream Big) : Mi ropui tam takin an sawi ṭhin, tun thlenga la dik reng chu, ‘Kan phak tawka lian leh ropui theih tawp tih emaw, nih emaw kan tum tur a ni,’ tih hi a ni a. Kan theih tawka thil ropui tak tih kan tum chuan hlawhtlinna kawng kan zawh ṭan der tihna a lo ni.
Doctor nih ka duh avangin nasa takin lehkha ka zir a, hmeithai fa mai ni chungin doctor ka zirlai aṭangin kan ramin hospital ṭha a mamawh tih hriain hospital din ṭan dan tur ka ziak ve ṭhin. Chu chuan hospital din ve duh tho ṭhiante min neihtir a, Ebenezer Hospital hi a lo piang ve ta a ni. “Pathian tan thil ropui tak, Pathian tel lova hlawhtling thei lo tur tih tum ang che,” John Haggai-a chuan a lo ti a. I tum a len poh leh i inpekna a sang ang a, Pathian hruainain hlawhtlinna kawng i lo zawh thei dawn a ni.
2. I tih tur leh tum hriat chian a ngai: Khawvelah hian engkim ti turin kan lo piang lo va, Pathianin tihtur bik min pe vek. Chuvangin, tui zawng bik, thiam zawng leh nuam tih zawng kan nei vek mai. Ṭhenkhat chu an tui loh zawng takte pawh an zir zo vek a, mahse koh an nih lohna hmun a nih chuan an tui thei chuang lo. Doctor leh Engineer meuh an zir zawh hnuah pawh hna dang daih thawk leh mi tam tak an awm a, hlawhtling tak tak an ni fo bawk. Kan kal lohna turah kan kal palh a nih pawhin insiamṭhat kan hreh tur a ni lo.
Amaherawhchu, ‘Ka tui lo,’ tih satliah vang ngawtin kan zuang lawr dun dun tur a ni lo va, kan thiam chian chuan kan tui mai ṭhin bawk a ni. I tui zawng, nuam i tih zawng uluk takin ngaihtuah la, ṭawngṭai la, Pathianin a hruai ngei ang che.
Tin, kan thiltihah thiam bik emaw, thiam ber emaw nih kan tum tur a ni a, hei hi specialist nihna a ni mai. Aizawlah hian tui dawt leh tui kalkawng siam thiam (plumber) thawkho ṭha deuh mai an awm a, in sak leh siam ṭhat duh ten an hman hun kan chang ṭawk ṭawk ṭhin. Chutiang bawkin, mistiri thiam phei chu kan intlawnsiak lo chauh a. Zir san avanga thiam bik phei chu an hlu lehzual a– specialist doctor, lawyer, engineer leh architech thiam bik te phei chu kan nghak ṭhup ṭhin. Thiam bik nei la, miten an rawn zawng zawk dawn che a ni.
3. Hna zawngtu ni lovin hna petu nih tum rawh: Kan rama kan rilru put hmang siam ṭhat ngai em em chu hna zawn ringawt tum kan la tam lutuk hi a ni a, hna zawngtu ringawt ni lovin hna pe theitu thlengin nih kan tum tur a ni. Japanese-ho chuan an awmna reng rengah hna zawng lovin ‘business' an zawng ṭhin, an ti. Hetianga hna pe theitu hi hna sang zawk thawk te leh entrepreneur te an ni tlangpui ṭhin. Entrepreneur chuan thil siam chhuah te, sumdawnna te, company din te leh midangte nena thawh ho te an ti ṭhin a, midang tam tak an chhawr a ngai ṭhin a ni.
“Hna petu nih tum tur,” kan tih hian mi hnuaiah thawh loh tur kan tihna a ni lo va; a tirah phei chuan thawh tur awm ang ang, hna hniam te te pawhin bul ṭan a ngai ṭhin. Chanchinbu sema bul ṭan leh hmunphiata inhlawh, rilru lian tak tak nei, hlawhtling ta an tam mai. Mi hnuaiah, an hnen aṭanga tam tak zir chhuakin, rilru lian leh ropui tak nei chunga bul ṭan tur a ni.
Robert Kiyosaki chuan, “Pa rethei chuan hnathawh tur zawng turin a fa a chher ṭhin a, pa hausa chuan hnathawktu tha chhawr thiam thei turin a fa a chher ṭhin,'”a ti a. A taka retheih leh hausak aiin rilru puthmang hi a pawimawh em em a, rethei rilru pu lovin rilru hausa takin bul ṭan ila, kan tawpna pawh a sang ngei ang.
3. Ṭha tawp khawkin thawk rawh (Excellence): Pathian thil siam – pangpar te, tlang leh thing te hi han en ila, ṭha tawp khawka siam vek an ni. Pathian hi thil ṭha tawp khawk duh (God of excellence) a ni e, an ti ṭhin. Chutiang bawkin,keini pawh kan hna leh kan thilsiam chhuahte hi a ṭha lawr lak tur a ni. Hnathawktu zelthel, taima lo, pute hmuha ṭha awm anga lang ringawt hi rei loteah a lang chhuak a; mi taima, ṭhahnemngai leh dik taka thawk pawh thup hlen theih an ni lo.
Kan thil siam chhuah leh service pekah te hian hma kan sawn dan tur kan ngaihtuah reng a ngai. Ṭha lawr laka kan siam hunah chuan mite hnena zawrh ngai lovin min rawn zawng tawh zawk dawn a. Phone rau rau ah iPhone hi a man a to hle, mahse an siam ṭhat em avangin an lei tho a, miin an duh em em a nih hi. Chuvangin, theihtawpa ṭha a kan thawh chuan miten min zawng zawk dawn a, hna hmuh loh tih a awm dawn lo a ni.
4. Chhel a pawimawh: Kan tum a hlawhtlin mai loh pawhin kan beidawng tur a ni lo. Ṭawng upa-ah chuan, “Bei nge sei run dung” an ti a, vawihnih khata kan beidawn mai chuan kan hlawhtling thei dawn lo a ni. Khawvel mi hlawhtling te leh company lian tak tak dintu te hian an zin kawngah hlawhchhamna tam tak an kal tlang ṭhin.
Kei ngei pawh specialist zir turin entrance exam hrang hrang vawi 16 zet ka pe a, kum hnih leh a chanve zet lehkha zir ringawtin phaiah ka awm ve a. Business ṭan tur, bank-ten loan pek tlaka an ngaih loh leh an hnar, a hnua hlawhtling hle si sawi tur an tam. He khawvelah hian thawhrim leh chhel a ngai em em a, beidawng lova bei ṭang ṭangtu chu a tawpah Pathianin mal a sawm nge nge ṭhin. Lalpa chunga kan lawm chuan,“I thinlung duhzawngte chu a pe ang che,”tih hi a dik takmeuh a ni.
5.Midang nena thawhho thiam: “Thui tak i kal duh chuan midang nen kal la, kal chak i duh chuan nangmahin kal rawh,” an tih hi a dik viau. Mizote hi thiltih ho kan thiam lo an ti ṭhin a, mahse kan thiam chho zel niin a lang. Thawkho tur chuan tum inang tlang, rinawm, rintlak leh duham lo nih a ngai a. Thawhho ṭhatna em em chu mahni a tih theih loh kha midang nen chuan a tih theih ṭhin a ni.
Khawvela hmalakna lian tham – company lian, kohhran, sawrkar leh chhungkuate hi thawhhona vek a ni. Business te reuh te pawh thawh ho chuan 'idea' kan thawh khawm a, a lo ṭhang ṭhin. Thawhho thiam ringawt pawh hi hlawhtlinna kailawn a ni thei a; chuvangin, thawhpui tur mi ṭha kan neih hi hlawhtlinna atan thil pawimawh tak a ni tih i hria ang u.
6. Pawisa zawng hmasa suh: Mi tam takin pawisa hi hlawhtlinna tehna ber emaw tiin an zawng ruai a, ṭhenkhat phei chuan a hmasa berah an dah a. Pawisa dah hmasak ber hi thil pawi tak, hlawhtlinna dik tak aṭanga min hruai pengtu a ni thei. Pawisa ngai pawimawh lutuk mi chu, “A rethei lutuk pawisa chauh a nei,” an ti ṭhin.
Hausakna hi sum leh paiah chauh a ni lova, taksa, rilru, thlarau, chhungkua, ṭhian leh khawtlangah te kan hausa tel vek tur a ni. Hengte bakah kan nuna thil pawimawh tam ber hi pawisa a lei theih loh a lo ni zawk mah a. Miin pawisa a dah hmasak bera, a zawn chuan hausakna dang tam tak a hlamchhiah a, a lo tla chhe ṭhin.
Lawyer tan an rawih man aiin a ruaitu thiam a chansak a pawimawh zawk a. Chutiang bawkin, engineer tan a hlawh aiin leihlawn ṭha taka a dawh leh doctor tan inentirna man alak aiin damlo a dam kha a pawimawh zawk a ni. Hlawhtlinna leh hlimna thuruk chu kan hnaah insawrbingin, kan hlawh tur aiin midangte tana ṭha theih tawpa thawh a pawimawh hmasa zawk tih hria ila, pawisa chuan min rawn umzui mai dawn a ni.
7. Hlawhtlinna dik – Pathian nen chauh: Khawvelah hian hlawhtling a inngai, pawisa pawh ngah tak, nun beidawng si, an tawp dan ngaihnawm lo tak tak an tam hle. Chuvangin, hlawhtlinna dik tak chu Pathian nen chauhva neih theih a ni. Chumai a ni lo va, Pathian neih ringawt pawh hi hlawhtlinna a ni der tawh. Tin, “Lalpa ṭih hi finna bul” a nih tlat avangin hlawhtling tur chuan fin a ngai a, fing tur chuan Lalpa ṭih a ngai. Pathian thu hi hriat mai duh tawk lovin zawm tum bawk ila, hlawhtlinna dik tak kan chang dawn a ni.
- Dr Vanlalsiama Chhangte