‘PA’ DAN DIK LEH ṬHA (Positive Masculinity)

Nikum November 17-19, 2022 khan kumtin a neih ṭhin, Council of Boards of School Education in India (COBSE) Annual Conference chu Madhya Pradesh khawpui Bhopal-ah kan nei a. He conference-ah hian NEP 2020, CUET, Exam Reforms, Online Education chungchangte leh State Education Board hrang hrangte hmalakna leh hnathawh ṭha bikte kan inhrilh tawnin kan zir ho bawk a. Conference thlengtu Madhya Pradesh-a High School zirlaibuah “LIFE SKILLS” – mihring nuna kan hmachhawn thilte ṭha tak leh ṭangkai taka hmachhawn thiamna inzirtirna chungchang ziahna bung pakhatah chuan, Positive Masculinity - mipa nihna a ṭha zawnga hman, an telh thu an tarlang a.

Hetah hian mipa nihna awmzia te, mahni inchhung, school leh khawtlang a nun hona-ah tharum thawh a ṭhatlohzia te, mizar buai/tihbuai (harass) leh mi tihnat a ṭhatlohzia te, hmeichhe chunga kutthlak, pawngsual leh ruihhlo a buai tur an nih loh thu te leh mipa nihna a ṭha zawnga hmang tura infuihna thu chu lekhabuah chuan tarlan a ni a. Hetiang zawnga inzirtirna hi kan ram pawhin a mamawh hle mai.

Mizo mipate hian mipa kan nihna a chhe zawngin kan hmang nasa ta hle a. Mizo mipa ruihhlo vanga thi an tamzia te, HIV/AIDS vei hluarzia te, pawngsual thawm awm reng te, mahni intihlum leh rilru lama harsatna nei lo pung deuh deuh te, hnathawh tum miah lo an tam tawhzia te hi! Mipa an thi zawih zawih a, hmeichhia an zat ta lo hle mai. Mipa nihna leh mawhphurhna dik tak leh a ṭha zawnga hman pawimawhzia inzirtir ṭhat leh a hun ta.

Kan pi leh pute kha chuan mipa fa a lo pian veleh, “Ral that tur, sa kap tur,” tiin nausen engmah la hre lo pawh chem te, fei te an humtir ṭhin a, chu chuan kan pi leh pute hun laia mipa dinhmun zel tur a hril thui nghal hle a ni. Mipa fa chu a lo seilian a, chhungkuaah leh khawtlangah mawhphurhna nei miah lova an awm chhung hun a rei lo hle. Kum 8 kum 9 vel an tlin aṭangin Zawlbuka dah tur thingnawi an fawm a, thingro pakhat tal an keuh a lo ngai tawh ṭhin a ni. Kan pi leh pute khan mi huaisen an ngaisang a, an chawimawi nasa ṭhin hle. A ṭha zawnga, “pa tak” nih kha an tum a; mi dawihzep, ṭhiante chhan ngam lo erawh an hmusit hle a ni.

Nikum 2022 khan England ramah Gillette Company chuan “Pate Ni”- Father’s Day-ah zirchianna neiin, mipa naupangte hnenah tunge an ngaihsan ber leh an entawn ber “Role Model” an zawt a. Mi lar leh thil tithei, mi ropui tak takte aiin naupang tam zawkte chuan anmahni “Pa-te” ṭheuh kha an ngaisang ber a ni. Chu zirchhianna a mipa naupangten an ngaihsan zual sawmte chu a indawt danin a hnuaia mi ang hi a ni.

1. An Pa-te

2. Sir Winston Churchill

3. An Pu-te

4. Barack Obama

5. Neil Armstrong

6. Sir Richard Bronson

7. Tom Hanks

8. Mohammed Ali

9. Roger Federer

10. Sir Bobby Moore

Mipa fa chuan an pate an lo ngaisang hle a ni tih he zirchianna (survey) aṭang hian a hriat theih a. Fate hian Pate nungchang, chezia, nun dan leh awm dan zawng zawng an lo thlir ulukin an lo zir nasa hle a. Pate mai ni lo pute thlengin an ngaisang hle a ni tih a lang.

Kum 2006 pawh khan Reader’s Digest Magazine-in zirchianna a neihna-ah India ram a tleirawlte chu an Nu leh Pate chungchangah “Report Card” an ziah tir a. An Report card ziahah chuan an nu leh paten an enkawlna leh an tana an thawhrimna te an ngaihsan em avangin mark an pe sang hle a ni. Naupangte chuan an pate an ngaisang em em a, engkimtithei leh nei thei turah an ngai ṭhin a; an thusawite pawh awihin, dawt sawi thei turah an ngai lo.

Hmanlai Mizo Lalte kha an miziain an khuate nunphung a kaihruai nasa hle ṭhin. “Lal fiamthu duh khua chu a khuate pawhin fiamthu an duh a, Lal taima khua chu an taima a, Lal zahmawh sawi hrat khua chuan zahmawh sawi an hrat ve mai,” an ti ṭhin. Hetiang chiah hian in chhung hotu ber “Pa” nungchang leh chezia hi faten an lo zirin an entawn ber a. Mahni “Pa” te an ngaihsan em avang hian an thusawi pawh an ngaichang ṭhin. Kan pi leh puten an lo tih ṭhin dan angin “Pate” hian an fapate hnenah “Mipa” nihna awmzia leh an mawhphurhna te zirtir ṭhat leh a pawimawh ta hle a ni.

Mipa Mawhphurhna: Hmanlai aṭangin Mizoin mipa mawhphurhna kan inhrilh chhawn ṭhin tlangpuite chu:

(i) Mipa chuan in leh lo a din ang a, chhungkua a enkawl ang a, ei leh in a ngaihtuah bawk ang.

(ii) Hnathawhna hmanrua chi hrang hrang a ngaihtuah ang a, uluk takin hmanruate hi a enkawl ṭhin ang.

(iii) Lo en leh vah te hi mipa hna a ni a, chhungkaw mamawh bungrua chi hrang hrangte a ngaihtuah ṭhin ang.

(iv) Hei bakah hian zualko tlan te, thlan laih te, chawhmeh zawn leh “ral leh sa” laka khawtlang venhim te kha mipa hna a ni bawk ṭhin.

Mi thiamten, “Pain a fapa hnenah, a lo seilen a nun kawng dik a zawh theih nan leh mipa a nihna dik taka a hman theih nan, heng thute hi a hrilh ṭhin tur a ni,” an lo tih te chu –

1. I fapa chu mihring nuna pawimawh i tihte i zirtir ṭhin tur a ni.

2. I fapa tana entawntlakin i nun i vawng uluk hle tur a ni.

3. I fapa chu mi ropui leh entawntlakte nun uluk taka zir turin i fuih ṭhin tur a ni.

4. I fapa chu mipa nihna diktak nunchhuahpui hi a zahthlak lo a ni tih zirtir rawh.

5. I fapa chu nungchang mawi leh hawihawm zirtir la, chu ai pawha ṭha i zirtir tur chu diktak leh zahawm taka midangte chhanhim leh hmelmate pawh hmachhawn thei tura huaisen a ni.

Hnam fing leh mawl deuh pawhin ‘PA’ kan tih hi a lo inang tlang khawp mai. Film lar taka a changtupa Rambo te, Conan the Barbarian te, James Bond te leh cowboy thawnthua Sudden- a te leh Dusty Fox- a te ang, mipa chak, huaisen, insual thiam, tuar chhel, hruaitu nihna nei ṭha, thudik ṭan tlat mi, vau zam mai theih loh, midang rinchhan lo, mi rorum, mi fing rem hria leh mi diktakte hi hnam fing zawkte pawhin ‘PA’ an tih chu an ni awm e.

Mipa nihna hi a ṭha lo zawng pawhin a lo hman theih khawp mai a. Meizuk te, zu in te, ruihhlo tih te hi pa tlat a hriatna a awm ṭhin. Intihpa lutuk avanga lungngaihna emaw lawmna emaw lantir duh miah loh te, hmeichhe tam tak kawp ching te, mi tihnat leh kutthlak mai pawi tih loh te, mipat hmeichhiatna lam hawia hmeichhia tihnawmnah te, hmeichhiate hriatthiamna neih duh lo te, midang hnuaichhiah tlat te leh an chunga leng nia inngaih tlatna te hi mipa nihna hman dik lohna a ni.

Mizo tleirawlte zingah, zu in leh ruih­hlo ti ṭhin te, insual hrat leh insual rawn ching te, “Pa” ni a hriatna a la awm tlat ṭhin a. Hetianga mipa nihna a ṭha lo zawnga hman hian mipa tleirawlte entawn tur ṭha lo a siam a. Ruihhlo hman sualnate, rilru lam buaina leh hriselna lamah harsat­na a thlen a, chu chuan mahni intih­hlum duhna hial a thlen thei a ni.

PA DAN DIK: Mipa nihna a ṭha zawnga hman “Positive Masculinity” hi kan inzirtir a ngai ta hle mai. “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, A upat hun pawhin a thlah lo vang,” (Thufingte 22:6) tih kan hmuh ang khan. Mipa tak tak chu mawhphurhna la ngam, hawihhawm, mahni hlawh/thawh chhuah ngeia nung, taima leh huaisen, hmangaihna leh zahawmna nei, dik tak leh fel taka nung mi a ni. Chhungkua a hmangaih a, an mamawh a pe a, thlamuanin a venghim a, hmeichhiate a humhim a, a taksa chakna tharum a innghat lovin a nungchangah a innghat zawk ṭhin. Mahni inenkawl ṭhain a hriselna a dah pawimawh a, midangte tan a inhawng a, mite ṭanpuitu a ni a, rual elna dik a nei a, thil ṭha tih duhna a nei a, hmeichhiate kut thlak a ching lo va, mahni inah leh khawtlangah buaina a siam ngai lo. Midangte tan malsawmna a ni a, ram leh hnam tana innghahna tlak a ni.

Kan rama hnam dang rawn inhlawh vaite hian “Pa” takin an chhungte an chawm a, mi ramah hrehawm hmachhawnin an tih tur an rawn hlen chhuak a. Ruihhloah an buai hman lo va, a thlawna thil sem an ngaihtuah ve vak lo. Sek tak leh palian tak an ni lem lo, mahse pa dan dik an rawn lantir ṭhin. Mizo ṭhalaite zingah pawh pa taka eng hna pawh thawh hreh lo leh zak lo an lo pung ta hle mai, hei hi pa dan dik a ni.

Mizo mipate hian kan chhungkua, khawtlang leh hnathawhnaah kan mawhphurhna kan hlen chhuah a ngai a. Midangte tana malsawmna leh ram leh hnam tana innghahna tlak kan nih a pawimawh hle mai. Tleirawl leh ṭhalaite hi nun kawng dik kan zirtir a, ram nghahfak an ni tih kan hrilhhriat zel a ngai ta khawp mai. Mipa diktak an nihna hlen chhuak tura zirtir hi Nu leh Pate mawhphurhna a ni.

- JH Zoremthanga