Guest writer
NexGen
Naupangte leh Digital Khawvel
Tunlai khawvela hmasawnna tam tak thlentu, Digital technology hi naupangte thunun tiharsatu leh zirtirna ṭha pekna daltu lian tak a lo ni ta a. Hei hi engtin nge kan hmachhawn ang tih hi nu leh pa tin te ngaihtuahna luahtu a ni mek awm e. A hmasain, an seilenna khawvelin a ken tel a nih miau avangin kan tu leh fate hi, kan thuneihna hmang a, digital khawvel aṭanga lak hran ngawt theih an ni lo tih hi kan pawm hmasak a pawimawh hle.
A dawt lehah chuan, enkawltute inzirtirna leh inhrilhhriatna (awareness) neih uar a pawimawh hle bawk. Naupangte hi digital khua leh tui (Digital native) an nih avangin puitling aiin an thiamin an hre em em a, mahse engkim an khawih, hmuh leh tih a thiang tihna erawh a ni hauh lo. Internet hmangin khawvel tukverh, thil chhia leh ṭha, kum bithliah awm lova engkim lenna khawvelah an dak a ni tih hriain, venpui tura nasa taka ṭan lak a ngai a. Mithiam leh zir mite thurawn pawh kan ngaihven a ṭha hle. Naupang kan thunun zawh loh ai chuan puitling, mawhphurtute hian keimahni leh kan khawlte (phone/ computer/ internet) kan thunun a, awmze nei, hun bi neia kan hman a ngai a ni.
Naupangte hian an tet laia kaihhruaina leh zirtirna an len hnu thleng pawha an thlah loh tur thu Bible-in min hrilh a (Thufingte 22:6). Lalpa laka kan rochan, vana kan chhawm tur awm chhun, “Kan tu leh fate nun chawm tur leh entawn tur ṭha pe turin internet khawvel hi kan ring zo tak meuh em?” Kan fate an duh duhna hmuna len chhuah leh ṭhian ṭha lo kawm kan phal lova, hmelhriat loh laka fimkhur turin kan duh a, lehkhabu dukdak lo inchhung leh an hmuh phaka a awm kan duh lo. Heng kan duh loh zawng zawng hi awlsam takin internet-ah hian a awm leh si avangin, kan fimkhur puiin kan enpui ṭhat a ngai hle a ni.
Engtin nge kan venhim ang?
1. Hun pek tam: Khawvel inthlakthleng reng leh nu leh pa ṭul em emna karah pawh hian fate tana “hun pek tam” tluka anmahni venhimna tur kawng ṭha sawi tur a la awm chuang lo. Kan ṭhianpa, public health doctor-in a sawi chu “Mizote zingah ‘fate bula awm peih tak pa’ (physically present father) chu an awm ve nual tawh a, ‘an thlarau nun chawm thei pa’ (spiritually present father) kan nei ve leh zeuh ṭhin bawk. Amaherawhchu, ‘rilru inpawh taka fate kawm thei pa’ (emotionally present father) erawh kan la tlachham hle a ni,” a ti.
Fanau enkawl hi nu mawhah dah viau ṭhin mah ila pate pawimawhna hi, a bikin mipa fate rawlthar/tlangval an lo nih chhoh hunah, a lo lang leh ṭhin. Chung hunah chuan, fate nena thil sawiho thiam tawh lo, an rilru leh ze mila thu ṭha hrilh tur hre tawh lo “pa” kan ngah hle niin a lang. Nupa, chhungkua leh naupang enkawltute hi intizahawm tawn a, ṭangrual a, naupangte tana chhungkaw boruak nuam tak kan siam hian, an tan digital khawvelin nawmna rei lote a pek aia khawvel nuam kan buatsaih sak thei a ni.
2. Bul ṭan hma: Naupang thunun hi engtik aṭanga ṭan tur nge tih zawhna hi a awm fo mai. Naupangte thluak ṭhan chak ber lai leh zirtirna an dawnsawn chak ber hun chu pian hlim aṭanga kum nga a ni. Chuvangin, “thununna,” an kum mila an tih leh tih loh tur hriattir hi ṭan hma lutuk a awm thei lo. Bul ṭan hma poh leh an nunah a bet nghet zawk a ni.
Naupang (naute) te hnena digital technology kan hmelhriat tir leh kan inthlahdahna bul ber pawh “chaw hrai hun” hi a ni fo. A hun leh hmun dika chaw ei inzirtir aṭang ringawt pawhin digital khawvela naupang nun dan ṭha zirtir kawngah chona nasa tak a awm tih a lang. A aiawhtu ṭha leh him zawk, toys khalhpui emaw milembu enpui emaw kan thlan thiam a ngai a ni. Enkawltuten a awlsam lam kan awn hmasak ṭhin chuan, nakin lawkah naupang bakah keimahni vek min vaw let leh ṭhin. Harsa zawk mahse an tana ṭha tur zawk kan thlan fo hi hmangaihna dik tak a ni.
3. Hun bi neih zirtir: Phone leh internet chungchanga harsatna sukiang tura nu leh pa tam takin an tih ṭhin, ṭha tak chu, “hun bi tuk sak” a ni. Hriat tel atana ṭhate chu – Pakhatna, mithiamten kum bithliah mila screen en rei theih chin an tuk danah chuan kum nga hnuai lamah nikhatah darkar 1 ai rei lo tur tih a ni (rf. American academy of pediatrics). Kan zawm vek theih loh pawhin pelh tam loh hram a ṭha hle.
A pahnihnaah chuan, kan hun bi tuksakah khan eng nge an zawn a, an en leh an khelh te, eng ṭawngkam nge an hman tih te hriat a pawimawh. Pathumna, kan thuah kan ding nghet tur a ni. Kan hun bi tuk kan bawhpelh tir fo hian kan zahawmna kan tinepa, naupang thununna a harsa ṭhin. Ṭul danga kan lak lawh deuh anih pawhin hun an bawhpelh loh nan alarm set lawk tir hian min chhawk thei a, anmahni ngeiin an set theih chuan zawm nuam an ti zawk fo bawk ṭhin.
4. Screen te aiin a lian lam a him: Naupangin internet hmanga thil an en tamna ber chu “you tube” a ni a, hetah hian an tum lawk loh thil tam tak a lo lang palh thei. Phone leh tablet (screen te reuh tete) ai chuan ualau taka inthlirpui theihna TV-ah te an en mai hi a him zawk. Kutzungṭanga awlsam taka an thai kual mai theih aiin remote chauhva control theih hian an hmuh loh tur hmuh palh kawngah tlemin a pui thei bawk. Phone-ah loh theih lova entir a ngai a nih pawhin “you tube kids” download tur a awm a, chutah chuan naupang tana him chin, an duh tur tam tak a awm. Phone a en lo thei lo tan chuan a him zawk em em a ni.
5. Enkawlpuitute mawhphurhna: Mahni fate ni lo, midang fate, duatpui leh chhawktuten naupang thlem nan leh rilru lak nan kan phone entir mai kan ching ṭhin a. Hei hian nu leh pa tan phurrit a siam thei a ni tih hria ila. Ram changkang zawkah phei chuan an fate ei tur inpeksak chungchang thlengin nu leh pa an fir em em a, an thuneihna zahsak an ni bawk ṭhin. Nu leh pate remtih zawng a ni nge ni lo tih chian hmasak hi naupangte laka nu leh pa tih zahawmna a ni a, naupang thunun tura kawng sialtu pawimawh tak a ni. Chhungkaw mamawhna avanga nula/tlangval puitu nei kan nih chuan anni pawh heng zirtirnaah hian kan hmaih thei lova. Uluk taka a pawina hrilhfiah chunga kan fate awm nan leh thlem nana hmang lo tura kan hrilh a, kan chik fo a pawimawh a ni.
6. Naupang thinlung hneh tura ṭan lak: Thuneihna leh hlauhna hmangin naupangte kan khuahkhirh theih rualin, an thinlung hmin si lova inup behtir ringawt hian phone leh computer en aia pawi zawk, nun chhungril ṭha lo - chakna leh awhna suala tlukna te, rinawm lohna leh dawihzepna te, nun insual leh tlang lohna te, inchhung nuam tih lohna leh helna thlengin a thlen thei a ni. Kan thunun chhan leh an tana a ṭhat lohnate “hrilhfiah tam” an ngai a. Digital technology hrim hrim hi sual a nih lohna hriattir a, sual tura thlemna a hruai lut theitu erawh a nihzia thiam taka hriattir fo an ngai a ni.
7. A ṭha zawng a hman: Digital technology hi hnualsuat leh hnawl ngawt lovin a ṭha zawngin kan fate nen kan hmang ho thei a ni. Naupang tana Youtube channel ṭha kan tih ṭhenkhat te –
1. Superbook: Bible thawnthu tunlai taka siam
2. Aumsum: Science lam zirna
3. Numberblocks & Alphablocks: Cartoon hmanga maths leh abc zirtirna
4. Nas daily: Khawvel hmun hrang hrang chanchin hriatzauna
5. Slick Slime Sam/5 minutes craft: Thilsiam chhuak tura rilru chhawk phurtu leh ngaihtuahna (idea) neih tir theitu a ni.
Heng bakah hian ei leh in siam dan te, exercise lak dan te leh thil dang tam tak a awm a, kan haichhuahpui a, kan tuipui a, a taka ti ve tura hun kan pek theih phei chuan naupangin nuam an ti em em a ni.
Naupang tana app leh site ṭha kan hman tawh han tarlang bawk ila:
1. Bible app for kids.
2. 3D paint & Canva.com (thil lem siamna, designing, presentation, picture editing etc) tih theihna
3. Scratch: Animation (milem che thei) leh games siamna (programming) app (Online leh offline mode-in a awm. Online hi social media anga midang nen inbiak tawn theihna a nih avangin kan hriatpui leh thlirpui theih loh chuan tih loh hram a him zawk a ni)
4. Flipaclip: 2D animation siamna
5. Chess.com: Chess khelhna
Heng bakah hian thil zir theihna tur (educational) app tam tak a awm bawk. Tam tak hi chu kan thlan leh zawn chhuahsak an ni bik lo va, anmahni lo hriat fuh leh tui chilh, ṭha kan tihpui tak em em te an ni hlawm a. Chu chuan kan tih theih tawk kan tih bakah an thinlunga thawktu leh ṭawngṭaina chhangtu Pathian a awm a ni tih min hriattir ṭhin. “I fate zawng zawng chu Lalpa zirtirin an awm ang a,” (Isaia 54:13) tih ziak ang khan. Heng zawng zawng khaikhawm nan – nu leh pa ten digital khawvel zau tak, chep tak si kara kan fate nun dan ṭha leh dik zirtir turin beidawng lo ila, harsa mahse a theih a ni tih hriain, zilhhau leh thunun tim lo ila. “Lalpa ṭih hi finna bul a ni” (Thufingte 1:7) tih hriain kawng engkima finna kan neih theih nan Pathian ṭihna nun i nei zel ang u.
- Dr. Mary Lalengkimi