Guest writer
NexGen
FINNA – KHAWVEL LEH LALPA AṬANGA CHHUAK
Khawvel hi a ṭha zawng leh ṭha lo zawng pawhin a ṭhang nasa hle mai. Nau piang hlimte pawh hian pianpui finna hi an nei nasa zual hian ka hre ṭhin. Puitlingte hian kan tu leh fate finzia leh thil an thiam chak theihzia ha hipa sawi tur kan nei deuh zelin a lang. Lehkha thiam ringawt hi mi fing emaw tih hun kha kan pel ve zel a. Sumdawnna leh hna thawhnaah pawh tih dan leh ngaihtuahna sen dan a danglam tawh a, rem hre tak tak kan tam ta hle mai. Khawvel pum thlir phei chuan sumdawnna hmanga mi tam tak inbeih dan te, scientist-te thil hmuhchhuah leh siamchhuah te, khawvel thiamna avanga mihring leh mihring inmamawhna tlem sawtzia te, mihring aia khawl an hman nasat dan te ngaihtuah phei chuan kan khawvel hi mi fingte khawvel (intellectual world) a ni ta ni berin a lang ṭhin.
Khawvel mi hausa Elon Musk chuan a hausakna hmangin khawvel a sawih danglam dawrh dawrh reng mai hi! Kum 2016 vel aṭang khan ‘Neuralink’ an buaipui chiam a nih kha. He Neuralink hi, thil dang ni lovin, Pathian min peksa finna baka mihring thuamchak tumna a ni ber awm e. Mihring thluakah microchip dahin, kan thluaka neuron (hriatna timur, taksa peng hrang hranga hriatna thawn darhtu) leh pawn lama khawl (computer/phone) a thlunzawm dawn a ni. He thil hi a hlawhtlin chuan mihringin a ngaihtuahna hmangin khawl a thunun thei dawn a. Pianphunga rualban lo (differently abled) te leh thluak lama harsatna nei te tan ṭangkai hle tura rin a ni. Zawng, vawk leh ramsa dangah enchhinna kalpui tawh niin, kumin chhung ngei hian mihringah enchhin hman an tum hial a ni awm e.
Khawvel hi finna zawnna kawngah a tlan chak hle a, a la nasa telh telh dawn nite pawhin a lang. Khawvel thiamna a sang zel a, mihring thlaktu tur khawl siam chhuah a ni chho ta zel bawk a. Amaherawhchu, hei hian mihring mihrinna leh hlutna a tinep ang tih erawh a hlauhawm hle. Robot Sophia siamchhuaktu, David Hanson chuan, “Robot hi mihring ang maia hman ṭangkai theiha siam ka tum a ni,” tiin a sawi a. He robot an siamchhuah pawh hian mihring theih ang mai ni lo, a theih aia nasa zawk tih theih a ngah khawp mai. Thiamna, finna leh theihna sang zel hian nghawng a ngah chho hlein a rinawm.
Philosopher ropui tak pakhat, Lucius Annaeus Seneca chuan, “Hausakna hi mi fingte hmanrua a ni a, mi â te thununtu a ni,” a ti a. Tunlai khawvela mi thil tithei tam takte chakna hnar leh mi hnuaihnung zawkte an thunun theihna chu SUM hi a ni awm e. Kan chhia leh ṭha hriatna bakah, Pathian min siam dana ropui em em leh a ngaih pawimawh em em, “kan duhthlanna,” fim tak leh huaisen taka hmang thei lo khawpin mihring thuneihna bawihah mi tam tak kan tang mek niin a lang. He saltanna hi ngun taka zirchian chuan mifing leh dinhmun ṭha zawka dingten sum hi thil tithei takah siamin chu chuan mi an thunun a, kan chak lohna zawnah sum hmangin kan duhthlanna min leisak mek a nih hi. He thiltihtheihna thuruk hretu chuan mi rethei chanai laksaka, a thuhnuaia dah theih pawh a thlang zawk ṭhin. Dik taka ti duhtu tan DAN hi a hnawk ngai lo, mahse dik taka ti duhtu an chep zel a, mi pamham tak takte erawhin inlaichinna siam an harsat lo hle thung.
“Mihring nge sum in thil tithei zawk ang?” tih zawhna hi chhang dawn ta ila, chhan har tak tur a ni. Mifingte hian sum thil tihtheihna hmangin mihring duhthlanna hial pawh an lo thunun thei tlat a nih hi. Chumi hrefuh tawh chuan thiltihtheihna nei tur chuan kawng awm zawng zawng a dap mai ṭhin. Ka ṭhianpa pakhat hian, “Tunlaiah chuan lang theia eirukna a tlem telh telh, sum ei vak tawh lovin percent an ei nasa tawh zawk a lawm,” a ti. Mahni thawh chhuah ni lo sum kan zawng nasa lutuk hian mihring hi sum bawihah min tan tir nasa hle mai. Sum thil tihtheihzia kan hriat avangin chhungkaw enkawlna hmanrua atan pawh ṭha bera ngai tam tak kan awm. Kan fate tana hun pek tur pawh sumin kan thleng ta zel a. An chhung lam mamawh ngaihtuah pha lovin an tisa lamah theihtawpin kan vur ṭhin. Sumin a lei theih loh nu leh pa hun hlu tak hi naupang tan a va thlakhlelhawm ṭhin tak em!
Naupangte hian zirna kawngah rual an el viau angin lang mah se la, a nihna takah chuan nu leh pate, fate kaltlanga kan inelna hi a nasa zawk. Naupangin a tlin tawk baka sang ban pha turin nu leh paten kan fateah beiseina kan nei sang a. Khawvel finna leh thiamna zawnna kawngah hian nu leh paten kan theih tawk tak meuh kan tiin a lang. Upa Dr. KL Biakchungnunga (Fam) chuan, “Naupang hi puitlin huna an nih tum zawt ila doctor, nurse, zirtirtu, engineer, driver, etc. tiin min chhang tlangpui ṭhin. Mahse doctor, zirtirtu, engineer leh hna dang kaltlanga midangte ṭanpuitu nih tum turin kan zirtir a ṭul a ni,” a ti ṭhin. Chuvangin, theihtawpa zirna lama kan nawr mek lai hian midangte nena nunhona atana pawimawh hmangaihna, ngilneihna, hriatthiamna te leh Pathian ṭihna hi kan tuh tel lovang tih a hlauhawm takzet a ni. Pathian ṭihna nei lo, mi fing tak tak, fel tak tak, thiam tak tak te hi kan ram leh khawtlang hmelma an nih chhoh mai a hlauhawm zawk a ni.
Kohhran hi mihring thiltihtheihna, finna leh sum bawiha kan tan lohna turin kan inven a ṭul chho hle. Kohhran pawna sum thiltihtheihna hmanga phuar behte chu Kohhran huangchhungah pawh phuar beh an ni tho dawn. Chu bawihah chuan Kohhran mite hi phuarbeh kan ni ang tih a hlauhawm hle. Mihring bawiha tanna hi sual bawiha tanna tluk a ni a, chu chu Kohhran hmelma lian tak a nih a ngai. Kohhranah hian mi, rawngbawlpui leh thawhpui har khawpa fing leh thiam a awm theih awm e. Kohhran a in ven thiam loh chuan mihring finna bawihah Kohhran hi a awk vat ang. Tunlaia Kohhran leh ram tana setana hmanraw ṭha ber pawl nia lang ta chu khawvel thiamna leh finna lama mi bik, sum chakna hmang thiam Pathian thu hriatna leh Pathian ṭihna nei si lote hi anni awm e.
Engtin nge chu saltanna aṭang chuan kan chhuah theih ang:
Mihringte hian dik leh ṭha ber nia kan hriatah pawh kan duhthlanna kan hmang thei lo anih ngat chuan, eng emaw tak salah kan tang tihna a ni. Chuvangin, kan dikna, hlutna leh duhthlanna vawng him tur hian finna kan neih ve a ngai a ni. Hei hi kan neih theihna hnar awm chhun chu Pathian ṭihna hi a ni. Thufingte 9:10-ah, “Lalpa ṭih hi finna bul a ni,” tih fiah takin kan hmu a. Thufingte 8:13-ah, “Lalpa ṭih chu sual huat hi a ni,” tih kan hmu bawk a. Miin Pathian a ṭih tlat chuan khawvel finna bakah, mifingte hausakna hmanga sala a tan theihna tur hmanrua chu fiah takin a hmu thiam dawn a, sual haw tur khawpin a huaisen dawn a ni.
Mi tam tak sum leh mihring bawiha an awm chhan chu hna thawk tak tak peih si lo va, sum awlsam zawk beisei vang a ni ṭhin. Mahni ke a ding ngam tur khawpa huaisen leh taima, mi thuhnuaia kun aia mahni sual chhuah theih china zalenna nei ngam kan nih a ngai. Mi ṭhenkhat chuan, tute emaw duhsakna chan beiseiin, mahni zahawmna pawh hum ngam lovin, mi thiltithei zawkte hnuaia kun an hreh lo fo. Heng mite hi an mihring puite, ram leh kohhran hmelma an ni thei.
Hriatna leh finna uma khawvel a tuihal em em lai hian Pathian nung chaka tuihalna hi kan mamawh tak zawk chu a ni. Hei hian kan mihring puite leh an thuhnuaia kan tan theihna tur hmanrua te lakah min chhuah thei ang. Chu mai ni lovin, nasa lehzualin chhuan tharte hnenah Pathian ṭihna hi kan zirtir a ngai a. Pathian ṭihna aṭanga chhuak ni lo finna, thiamna leh theihna te hi midang tan kha tak leh hnawksak tak a ni thei a. Chung lam aṭanga finna lo chhuak erawh chu a tirin a thianghlim phawt a, chumi hnuah chuan inrem a duh a, a nunnem a, a tihnuam a, zahngaihna leh rah ṭhain a khat a, thlei bik a nei lova, a vervek lo a ni (Jakoba 3:17). Finna, thiamna leh theihna kan neihte hi midang tana hnawksak, midang rap bettu leh midang nek cheptu an nih chhung chuan Lalpa ṭihna a tel lo tihna a ni. Khawvel finna leh thiltihtheihna zawnga kan tlan suau suau lai hian, Pathian ṭih finna nei tur hian theihtawp kan chhuah a ngai zawk a ni.
- H. Muansangpuia