THUNEIHNA INKHAIDIAT

Unau panga kan ni a, kan tleirawl laiin tape cassette hi kan ngah ve thei khawp mai a. Ka naute chuan cassette an lei thar apiangin ka hming an ziak zel a, upa ber ka nih avangin a tur ve rengah kan ngai tlang a ni awm e. Ni khat chu ka naute nen kan intithiam lo va (cassette chungchangah ni turah ka ngai a, ka hre tawh lo). Kan thinrim tlang viau ni tur a ni, an cassette leite chu an la hrang hmak hmak a. Ka hming an thai chhia a, anmahni hming an ziak ta ṭheuh mai a.

Kha thil thleng khan ka nu leh pa fate zinga piang hmasa ber ka nih vang ringawta thuneihna ka lo neih leh chu chanvo leh mawhphurhna chu ngaih hlut nachang ka hriat lohzia min hriat chiantir hle a. Ka naute khan inrawn hauh lovin thuneihna min pe a; amaherawhchu, ka thuneihna chu huam chin an lo neih tir thlap thung si a ni.

Thuneihna hi danin a pek a awm a, thiamna leh theihna, midangte rin hlawhna leh inthlahchhawn avanga neih a awm bawk a. Hei bakah hian Siamtu’n, mihringte inkungkaih dan tur a duan lai khan, thuneihna inkhaidiat hi a lo duang tel reng mai a lo ni a. Chhungkaw pa nih vanga mipain zahawmna a phurh tlat te, nu leh pate thuneihna hnuaia fate intukluh theihzia aṭangte hian a chiang awm e.

Pathianin mihring a siam lai khan, “Chi tam tak thlaha lo pungin, leilung hi luah khat ula, in thu thuin awmtir rawh u; tuifinriata sangha chungah te.... thil nung leia bawkvaka kal zawng zawng chungah te thu nei bawk rawh u,” a ti a. Mihringte hnenah leilung hi an thu thua awmtir (subdue) turin a ti a, thuneihna (dominion) a pe bawk a. Hetah hian lalram inawpna ṭawngkam kan hmu a, a aiawha lei hi awp turin mihring chu thuneihna a pe a, chu chuan enkawltu leh vengtu mawhphurna a keng tel bawk a ni (Gen 2:15).

Thuneihna hi Pathian hnen aṭanga dawn a nih avangin a pumhlumin mihringin a nei thei lo va, huam chin a nei a, a petu phalna piah lama hman chu thuneihna hman khawlohna a ni. Pa thuneihna leh unau zinga upa ber thuneihna huam chin ziakin awm lo mah se la, kan chhia leh ṭha hriatnaah Lalpan a dah tel tlat a ni. Thuneihna hi thiltihtheihna nena kan hriat pawlh loh pawh a ṭul hle mai. Miin thuneihna a neih chuan a huam chinah thiltihtheihna a nei a; amaherawhchu, thiltihtheihna nei mahsela thuneihna a nei kher lo thei a ni.

Bible hian mihring inlaichinna atana thuneihna inkhaidiat hmun tam takah a lo sawi lang a. “Mipa tawh phawt lu chu Krista a ni a, hmeichhe lu chu mipa a ni,” tih kan hmu a. Nupuite chu Lalpa hnena an intulut anga anmahni pasalte hnena intulut turin a hrilh a. Naupangte pawh Lalpaah chuan an nu leh pate thu zawm turin a lo ti bawk a ni (Eph 5&6). Lalte leh hotute, kohhran upate leh aia upate laka intulut a, an thu awih tura min hrilhna pawh a tam hle a ni (Rom 13:1; Tita 3:1-2; Heb 13:17; 1Pet 5:15).

He thuneihna inkhaidiat hi inkungkaihna atan a pawimawh em em a, thil narana ngaih emaw dodal chi a ni hauh lo. Esauva chuan a fa tir nihna a ngainep a, chaw vawi khat eiah a hralh a, “Pathian zah lo mi,” tih a lo ni ta a. Mosia leh Arona thuneihna dodaltu Miriami a phar a; Kora, Dathana, Abirama leh an chhungkua zawng zawng lei khi chatin nung chungin a lem vek anih kha. Heng thil thlengte hian Pathianin thuneihna a pek a ngaih pawimawhzia a tilang chiang hle awm e.

Bawhchhiatna khan mihring nunah khawih pawi loh lai reng reng hi a lo nei lo va. Pathian anpuia siam mipa leh hmeichhiate inlaichinna pawhin a tuar hle a ni. Hmeichhia, mipain harsatna leh lungngaihna a tawh laia ṭanpuitu (succour) tur, a duhzawng pawh Lalpa lam chauh ni tur chu, “I duh zawng chu i pasal lam a ni ang a, ani chuan i chungah thu a nei fo vang (i chungah mawh a phur ang Amp),” tih a lo ni ta a. Hmeichhia chu mihring tling lo, nep zawk leh a hnuhnawha siam ang hial a ngaihna te a lo awm ta zel a. Amaherawhchu, ngun zawka Bible han chhiar hian, chi tam tak thlaha lo pung tur chuan mipa leh hmeichhia an awm a ngai a; chuvangin, mihring hmeichhia leh mipaa siam hi a tir aṭanga Siamtu lung tum reng a ni tih rin a harsa lo hle a ni.

Thuneihna hi a petu tehkhawng aṭanga chhut loh chuan hriat thiam theih a ni lo va, chhungkaw lu ber mipaten, an lu Krista an vawn loh chuan thuneihna inkhaidiat a buai zo vek ṭhin. Khawvel mite ang thovin thuneihna leh thiltihtheihna an hriat pawlh a, duh duh dana, a ṭhen phei chu pawng pawrh taka, awm leh tih theihna emaw ti an awm fo. Ṭhenkhat thung chuan thiltihtheihna neih theihna turin sum leh pai an zawng a, nihna leh dinhmun sang an um a, thiamna leh finna an la khawm ṭhin.

Thuneihna hi mahni duh zawng tihtheihna anga ngaitute chuan a ken tel mawhphurhna an ngaihthah fo va. An mawhphurhna chu ṭha leh remchang an tih dan danin an hrilhfiah a, chumi hmang chuan chhungkua an kaihruai a. Hei hi thuneihna hman sualna a ni a, inkaihhruaina mumal a awm thei lo va, taksa lama chak lo zawk hmeichhe leh naupangten an tuar fo ṭhin. Thuneihna hman khawlohna chuan inrintawnna a tichhia a, inlaichinna kalphung a thlak a, intukluh a tiharsa a, inrahbehna hial a thlen a ni.

Rahbehna hnuaia awm turin mihringte hi siam an ni lova; chuvangin, hmeichhia ten an dikna chanvo humhalh turin, mimala an tih theih loh chu phungbawm sawmin, an bei let ve ta zel a. Mipa leh hmeichhia inlaichin dan tur chu, Pathian Thu aṭang ni lovin, an duh dan leh thlirna zawn aṭangin an hrilhfiah ve leh a. Ngaihdan inpersan tak karah, inṭanpuia intulut tawn tura siamte chu, chhung ril tak aṭangin, an inep ta zel mai niin a lang.

Pawn lama thuneihna sawh­nghet a, an nihna dik tak finfiah tuma an phili viau laiin an rochan fanaute ngaihthahin an awm fo. Hrilh ang ni lova an hmuh anga ti ṭhin naupangte hian thuneihna inchuhna hi thil ni ve tur rengah an ngai a. Inhmangaih tawnna leh induhsakna aiah inelna leh mahni hmasialna an naupan lai aṭangin an rilruah tuhin a awm a, chu chuan an puitlin hnua an khawvel thlir dan leh inlaichinna a nghawng si a ni. Nu leh paten an chinfel theih loh indona chu faten an ro chun a, chhuan tharte zingah, ‘a zualzapui vaihlenhlo,’ tih ang mai a lo ni ta a ni.

Chhungkuaa inlaichin dan chu midangte nena thawhhona – hnathawhna, khawtlang, kohhran leh ram hruaina kawngah a lo lang chhuak a. Hruaitu leh hotu dinhmun a dingten an thuneihna chu anmahni dinhmun sawhngheh nan an hmang. Hei hian thuneihna inkhaidiat a tiphet a, miten an lakah rinna an hlohva, an ṭhatna atana ngaihtuah turin an ring zo lo va, mahni tan ṭheuh an thawk tawh mai ṭhin. ‘Arpa chan lai’ denchhena mahni inhai vur chiam mai te, vua leh vang leh pawlpui induhsakna te hian mak tih a hlawh tawh lo va, chhuan tharte chuan thil nih dan tur rengah an ngai thei mai dawn niin a lang.

Pathian Thu in, “Mi zawng zawng chawimawi rawh u. Unaute chu hmangaih rawh u. Pathian ṭih dek rawh u. Lalber chu chawimawi rawh u,” min ti a, kan khawsak dan nen hian sawi rem a har hle mai. Thuneihna leh thiltihtheihna kan duh em em nachhan hi a tir aṭanga thuneihna pek kan nih vang a ni thei ang em? Bawhchhiatna avanga kan hloh tawh kha, Pathian nena inremna aṭang ni lovin, neih let kan tum ṭheuh a ni mai lo maw? Thlarau nuna siamtharna kan chan hian kan rilru, khawvel dan hnuaia awm hi, siam thar tel ve se la a va duhawm em!

Khawvelah remna leh muanna a awm theih nan ram hrang hrang inkarah thiltihtheihna inbuk tawk (balance of power) awm a ngai tih hi hman ata zirmi te ngaihdan a lo ni fo ṭhin. Chhungkuaah leh midangte nena nunhonaah pawh hei tho hi kan mamawh niin khawvel chuan min zirtir a. Ngaihdan a tam em avangin thuneihna inbuk tawk dan turah erawh inthurual a har hle mai. Ringtute erawh chuan thuneihna inbuk tawk dan tur hi buaipui lovin a neitu dik tak Lalpa hnena kan pek let a, Amaha kan intukluh mai hi a ṭul zawk a ni.

Thuneihna leh thiltihtheihna hi Pathian aṭanga chhuak a ni a, leilung leh thilsiam dangte enkawl­na tur atana pek a ni. Englai mahin mihring puite mahni thu thua awm tirna emaw rahbehna atan leh mahni inhaivurna atana pek a ni ngai lo va, midangte rawngbawlna tur zawk a lo ni. Pa thuneihna chu a nupui fanaute hmangaih taka enkawlna tur leh venhimna tur a ni a. Chutiang bawkin, khawtlang leh ram hruaitute thuneihna pawh an aiawh tura anmahni thlangtute rawngbawlsakna tur a ni.

Ram leh hnam, chhungkua a tlukchhiat loh nan a chhunga cheng mimal tinte kan pawimawh a, thuneihna inkhaidiat hnuaia awm kan nih avangin thuneihna dinhmuna dingte an pawimawh leh zual a ni. Pathian ṭih Pa – a lu Krista vuana, Pathian duhdana chhungkua hruai ngam; nupui – mahni dikna chanvo humhalh aia pasal laka intulut mi; hotu – anmahni leh an hnuaia awmte chunga Hotu vanah a awm a, duhsak bik a nei lo tih hretu kan mamawh a ni. Kan nihna leh dinhmun aiin a ken tel mawhphurhna a pawimawh zawk a, vengtu leh enkawltu nihnaah hian thuneihna leh thiltihtheihna chu a awm tih hi kan chian a ṭul tawh hle a ni.

- Juliet C.K. Lian