FANAU ENKAWL : PUITLING TURA CHHER

Fate enkawl puitlin hi kan duh vek a, duh lo nu leh pa kan awmin a rinawm loh. Amaherawhchu, fanau enkawl hi thil har tak, sawi huai ngam awm loh tak mai a ni a, mahse kan sawi a, kan zir loh chuan hma kan sawn thei dawn bawk si lo va. Chuvangin, theihtawp chhuah a, kan fanaute mi puitling ni tura kan chherna tur atana pawimawh in sawi dawn teh ang.

1. PATHIAN ṬIH TAK TAKNA NUN NEIH: Kan fate hi mi puitling an nih theihna atana pawimawh hmasa ber chu Pathian ṭihna tak tak – Piantharna an neih ni a ni. Naupangte hi tet lai aṭangin an piangthar thei a, an nungchangah pawh a lang nghal ṭhin a ni. Barna’s Research aṭanga a lan danin kum 4 aṭanga kum 14 chhung hian pianthar a awl ber a, hemi hnu hian pianthar a har tawlh tawlh ṭhin. Naupang thinlung hlum anga nema a awm lai hian an pianthar theih nan theihtawp kan chhuah tur a ni. Piangthar tur hian camp emaw, crusade emaw nghah kher tur a ni lova, nu leh pa ten kan fate hi Chhandamna Chanchin Ṭha kan hrilh thei. Isua an rin leh rin loh zawhna kan zawh a, “Ka ring e,” an tih chuan ṭawngṭaina a hlan leh anmahni pawh inhlan tirin, Pathian hriatnaa an ṭhan len zel dan tur kan ngaihtuah pui tur a ni.

2. NUN DIK NEIH: Kan fate puitlinna tura pawimawh em em mai chu NUN DIK an neih hi a ni. Miin sum leh pai nei mahse, nun dik a neih loh chuan engmah lo a ni a, khawvelah hlim tak angin leng mahse rei a daih dawn chuang lo. Nun dikin a ken tel chu – rinawmna, dikna leh thianghlimna te a ni. Heng nunzia neih hi khawvela thil hlu tawp khawk a ni. Japanese-ho chu dik turah kan ngai tawp ang hian Mizote hi dik turah miin min ngaih tawp theihna turin, chutiang fate chu kan chher tur a ni. Dawt sawi kan phal tur a ni lo va, mipat hmeichhiatna inneih hmaa hmang lova thianghlim turin kan zirtir tur a ni. Nunze dik neih ringawt pawh hi hlawhtlinpui tham nun a ni tih i hria ang u.

3. ZIRNA ṬHA PEK: Ka pain a sawi ka hriat reng chu,“Ka fate hi ka theihtawp leh ka tlin tawka school ṭhaah ka kal tir ve che u a ni” a ti ṭhin. Zirna ṭha hi Pathian hruaina tih lovah chuan hlawhtlinna leh puitlinna tura pawimawh ber a niin ka hria. Zirchianna pakhat chuan, zir sang nge nge chu an hlawh pawh chawhrualin a sang nge nge ṭhin, a ti. Zirna hian mimawl min tifing a, hriat loh min hriattir a, mahni inrintawkna min pe a, khawvel zau zawk thlir thiam turin min pui nasa em em a ni. Chuvangin, fate zirna atana sum leh pai leh tha hman hi an puitlin theihna tura chi tuhna ani a, kan ngai pawimawh em em tur a ni. Fate hnenah, “Sikul kal tawh lo mai rawh, college kai tawh lo mai rawh,” tih hi a theih chin chinah tih loh tur a ni a, retheih pawhin zirna chhunzawm zel dan zawn hram hram tur a ni.

4. TAIHMAK LEH THAWH­RIMNA ZIRTIR: Taihmakna leh thawhrimna tel lo chuan puitlin hi a har hle. Mi taima leh taima lo kar chu darkar 24 kan hman dan hian a hril khawp mai. Zing thawh hlim aṭangin zan mut hma thlengin mi taima chuan tih tur an zawng ṭhin. Taihmakna leh thawhrimna hi remhriatnain a zui phei chuan hlawhtlinna atan a ṭha em em a ni. Kan fate hnenah he hlawhtlinna thuruk hi kan zirtir fuh tawh chuan mi puitling – chhungkua, ram leh Pathian tana leh mi chhenfakawm an lo ni thei dawn a ni.

5. TUM SANG TAK NEI TURA ZIRTIR: Kan chhungkua leh kan fate awm dan tur, an puitlin dan tur hi kan thlir lawk a, kan beisei a, sang tak thleng tura kan zirtir tlat chuan a hlawhtlinna kan chan hun a awm ngei ngei ang. Kan fate hi,“I thei” kan tih chuan theihah an inngai anga , “I thei lo, I mawl,” kan tih chuan an thei lo mai dawn a ni. An nu leh pate berin an rin loh chuan an ṭhianten emaw, an zirtirtute fuihnain engtin nge awmzia a neih ngawt ang le? Kan fate hi Pathianin duh taka a siam, mi bik an ni tih hrilhin zirtir ila, an dam chhungin Pathianin a siam chhan sang ber tihlawhtling turin fuih tlat tur a ni.

6. KAN FATE TAN ENTAWN TLAKA AWM: Kan fate puitling tur leh hlawhtling tura chher kan tum mek lai hian keimahni a enkawltute ngei hi entawntlakin kan nung tur a ni. Zu rui fa, ṭha taka chhuak ta zeuh an awm laiin a tam ber chu zu in bawkah an chhuak duh hle a, rawngbawltu fa chu ṭha vek lo mahse an chhuak ṭha nge nge ṭhin. Taihmak kan zirtir chuan keimahni kan taima tur a ni a, nun dik kan zirtir dawn chuan keimahni nun dikin kan nun a ngai ṭhin. Hei hi ‘Leadership’ ani a – kan fate leh kan chhungkaw tan Nu leh Pate hi Hruaitu – leader kan ni tih hi kan inhriat tlat a ṭul a ni. Kan fate awm tura kan duh leh zirtir angin Nu leh pa ten kan awm hmasak a ngai anih chu.

7. SUAL LAKA HUM TLAT: Khawvela awm kan nih avangin sualna leh thlemna a nasa hle mai a, setana leh a hote hnathawh hi kan fate puitlinna daltu lian ber a ni. He sual laka veng tur leh humhim tur hian theihtawpa nasain ṭan kan lak a ngai a, kan theih bakah pawh Pathian leh midang puihna kan mamawh dawn a ni. Mosia lo pian lai khan Pharoahoten thah an tum a, dan lo angin a nu leh paten an hum tlat a, an theih anga rei an thup a nih kha. Isua pawh a nausen laiin Heroda’n thah a tum a, a nu leh paten Aigupta thleng thlengin a him nan an tlanbopui a ni. Nausen him nan chauh ram dangah an tlan anih chu! Nasa takin kan fate hi sual laka an him theih nan kan bei tur a ni a, a ṭul chuan kan awmna hial pawh kan sawn tur a ni.

8. HRUAITU NI TURA CHHER: Kan fate hi puitling tur chuan zuitu mai nilovin, hruaitu (Leader) ni turin kan chher a ngai. Hruaitu kan tih hian lal te, thuneitu te, pawl hrang hranga hotu te tihna a ni lova – hma latu, hmahruaitu, midangte thil ṭha tihhmuhtu leh thil a ṭha zawnga thlak danglamtu ni turin chher tur tihna a ni. Kan ramah hian, a tlangpuiin, hna zawng turin lehkha kan inzirtir a, mi pangngai leh mi pangngai hnuai lam nih hi kan inzirtir nasa hle bawk. Bible chuan mihringte hi thilsiam zawng zawng chunga thuneitu kan ni tih min zirtir a. Hruaitu kan nihna hi midang chungah mai ni lo, khawvela thil tam tak chungah - hna leh sumdawnnaah te, midangte nun a ṭha zawnga khawihna atan te pawh kan hmang tur a ni. Robert Kiyosaki chuan “Mi rethei chuan hna zawng turin a fate a zirtir ṭhin a, mi hausa chuan midang chhawr dan thiam turin a fate a zirtir ṭhin” a ti a. Hei hian sum leh paia retheihna leh hausakna chauh ni lovin, rilru retheihna leh hausakna a kawk nasa hle in a lang. Kan fate hi mi pangngai ni lo, hruaitu ni turin chher ila, an lo hlawhtlingin midangte tan malsawmna, kan ram leh hnam thlak danglamtu, Pathian tana mi ṭangkai leh rinawm an lo ni thei ang.

9. CHHUNGKAW NUN ZE ṬHA NEIH: Mi hlawhtling chhungkua reng reng hian chhungkaw nun ze nghet leh ṭha (Core Values) – “Hetiang hi kan chhungkuain kan ti ve ngai lo,” emaw, “Hei hi kan chhungkaw tih ṭhin dan a ni,” tih emaw an nei tlangpui ṭhin. Mi rinawm chhungkua aṭangin mi rinawm an lo chhuak ṭhin a, chhungkaw taima chu an thlah zel pawh an taima duh hle. Kan chhungkaw ze nghet leh ze ṭha kan siam tur a ni a, ziakin kan dah ang a, kan fate kan zirtir ṭhin tur a ni. Hetianga kan tih phawt chuan, kan fate chungah Pathianin malsawmna a vur ngei ang tih hi a rinawm em em a ni.

10. MIDANG NEN INLAI­CHINNA ṬHA: Puitlinna leh hlawhtlinna atana pawimawh em em mai chu midang nena inlaichinna ṭha neih hi a ni. Inlaichinna hlutzia hrethiam a, midang ngai pawimawh mi chu thiamna sang lo pawh nise nasa takin a hlawhtling thei a ni. Midang ngai pawimawha thinlung taka duhsak mi, “mahni inhmangaih anga midangte hmangaih mi,” chu mi puitling leh hlawhtling an ni fo.

A tawp berah chuan, fanau enkawl puitling tur chuan mihring theihna chauh a tawk lo va, Pathiana kan innghah tlat a ngai a. Pathian hnenah kan fate kan kawltir a, ṭawngṭaina nen kan fate kan hlan reng a ṭul hle. “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a upat hun pawhin a thlah lovang” tih a nih avangin, fanau enkawlna kawngah hian a zirtirtu leh kaihruaitu kan nih a ngai a ni. Kan theihtawp kan tih hnuin, kan tlin bak chu Pathianin a ti vek ang tih i ring ngam ang u.

- Dr Vanlalsiama Chhangte