Guest writer
NexGen
TIHDAM AIIN INVEN A ṬHA ZAWK
Mizote hi “Ram leh Hnam veina” lamah kan harh chhuak mek niin a lang a, a lawmawm takzet a. Mizoram hi kan ram neih chhun a ni, hei lo chu khawiahmah “Kan Ram,” tih tur dang kan nei lo. Hnam naupang leh tlemte kan ni a, hnamah kan chian a, kan hnam ral loh nan min tichhetu kan hriat chian a, chungte lakah chuan keimahni leh kan tu leh fate kan ven a ngai tawh takzet a ni. Ram leh Hnam hmangaihtu dik tak chuan, a chhungkua tana ṭha tur chauh ni lovin, Ram leh Hnam ṭhatna, hmasawnna leh zahawmna a ngaihtuah tel ṭhin. Hnam anga dam khawchhuak a, hmasawn leh intodelh tur chuan min eichhetu laka kan inven a ngai a ni. Ram leh hnam fing apiangin inven pawimawhzia hriain, invenna lamah nasa takin an hun, tha, sum leh pai thlengin an seng lawk a, ṭan nasa takin an la a ni.
Kan ram zimte, mihring pawh nuai 11 chuang awrh awmnaah hian, Kristian Ram ni siin, sual a pung nasa hle a. Hei hi eng nge a chhan ni ang? A pawi hmaa inven pawimawhzia kan hre tawk lo nge, a nasat hma a siamṭhat/ tihmih vat nachang kan hre lo? “TIHDAM AIIN INVEN A ṬHA ZAWK,” tih hi thudik leh pawimawh em em a ni. Thil ṭhenkhat, entirnan mahni intihlumte phei chu tihdam theih a ni tawh lo. Inveng tur chuan min tichhetu, harsatna min thlentu kan hriat chian a, a la khawih pawi lohteah hma kan lo lak a pawimawh. Medical science lam aṭang phei chuan hei hi a dik hle a ni.
Covid-19 hripui a rawn len khan, a damdawi a awm lova, vaccine siam chhuah a la ni bawk si lo va, a pawimawh ber chu INVEN a ni. Kan inven theih dan chu hriselna lama thawktute leh Sorkar thupek zawm a, thu awih taka mask vuah, kut silfai, midang nena inhlata awm leh ṭul lova pawn chhuah loh kha a ni. Hri kai tawh hnu chuan, a la na deuhte phei chu, damdawiinah sum tam tak senga inenkawl a ngai a, nunna chan phahte pawh an awm hial anih kha. Hri kai hnua tihdam tum kha a hautak a, a ṭhen phei chu tihdam theih an ni tawh lo. Inven a va pawimawh em!
Ruihhlo, kan hnam hmelma lian tak, kan ṭhalai leh mipa tam tak suattu, hmeithai leh fahrah tam tak awm tirtu pawh hi a ngawl vei tawh hnu leh taksain a tuar a, thinte a khawih chhiat tawh hnua tihdam tum chu harsa leh hautak tak a ni. Nunna hialin a tuar phah ṭhin. A ṭha ber chu a ngawl vei lo tura inven a ni.
Inven pawimawhzia hriaiin hnam hrang hrang leh mi fing tak tak ten inven chungchang thufing an lo phuah chhuak tawh ṭhin a -
Mizo thufing – “Se bo hnua se kawng khar a sawt lo.”
Sap thufing – “Bawnghnute a buak tawh hnua ṭahin awmzia a nei lo”
Benjamin Franklin (US President hlui) – “Invenna tlemte hi tihdamna tam tak aiin a ṭha zawk.”
Albert Einstein (Scientist) – “Mi remhria chuan harsatna a ching fel zung zung a, mi fing erawh chuan a pumpelh ṭhin.”
“Mei si perin tlang a tikang thei”
Hengte aṭang hian a huna inven/tihmit vat pawimawhzia a chiang hle mai.
Engtinnge kan inven ang?
Taksa, Rilru leh Thlarau nei kan nih avangin heng kawng thumahte hian inven a ngai:
1. Taksa – Kan hriselna tichhe thei ei leh in, zuk leh hmuam, ruihtheih thil leh nunphung ṭha lo laka inven.
2. Rilru – Taksa hrisel mahse rilru a hrisel loh chuan mihring nun a hlim thei lo va, mi chhawrnahawm a nih thei loh. Naupan lai aṭangin a eng zawnga thil thlir te, lawm nachang hriat te, mi ṭhatna lai hmuhsak thiam te leh nuna harsatna, tuarna leh hlawhchhamna te hma chhawn dan inzirtir a pawimawh hle.
3. Thlarau – Pathian anpuiin, Ama tana siam kan ni. Piantharna chang a, Pathian nena inlaichinna kan neih hma chuan kan nun hi a ruak a, a hnawh khahna tur kan zawng a, kan taksa leh rilru tana ṭha lote kan tih phah ṭhin. Kawng dik lo leh thil ṭha lo laka invenna ṭha tak chu Pianthar hi a ni. Naupan laia pianthar hi duhthusam a ni a, an nun tichhe thei thil ṭha lo tam tak lakah a veng thei a ni.
Inven chu tute tan nge?
Mitin tan a pawi hmaa inven a ṭul. A bik takin naupang, humsual la dai lo, ruihtheih thil bawiha la tang lo leh humsual la dai lote hi kan ven a pawimawh. Anmahni ven leh kawng dik kawhhmuh hi nu leh pa leh naupang enkawltute mawhphurhna a ni.
Screen (smart phone leh tablet) atchilh/ ngawlvei loh nan a ven
Naupangten screen an atchilh loh nan kan inven a pawimawh. Screen tel lova tlei duh lo, chaw ei duh lo an tam tawh hle. Nausen an lo pianin screen mamawhna an pianpui lo va, nu leh pa, pi leh pu leh anmahni awmtute hnen aṭanga an zir a ni. Kan tu leh fate screen atchilh lo tura kan duh chuan an hmuh laia khawih loh a ngai a ni. Indian Academy of Pediatric chuan naupang kum 2 hnuai lamte chu screen en leh khawih tir lo turin min zirtir. Kum 2 chung lamte tan pawh khawih tam loh a him ber a, screen an en pawhin, “an nunphung pangngai – nungchang, lehkha zir, ṭhian kawm, mut hun, hnathawh leh chaw ei te a ti buai tur a ni lo.” Nu leh pa ten an thil en tur thliarsakin an en ṭhinte a him em tih kan ngaihven fo a pawimawh. Kan tu leh faten screen an atchilh loh nan kan veng thei a ni.
India rama tehfung hrang hrangah a chhe lamah a ber nihna kan hauh nual hian rilru a tina ṭhin. Nupa inṭhen leh HIV/AIDS vei tamna ber kan ni a. Nupa inṭhen pawizia leh a nghawng natzia hi Steve leh Anne Chapman-te nupa hla sak “Broken Pieces” hian a sawi chhuak chiang hle:
“Kan ram dung leh vangah CHHUNGKUA A KEHDARH a; Nitinin nupa inṭhen an pung zel mai si. A tuar nasa berte chu nu leh pate ni lovin, NAUPANGTE hi a KEHTHEMTE chu an ni... Heng naupang thinlung na leh kehsawm them aṭang hian RAM LEH HNAM ṬHA DIN A VA HAR DAWN EM! Keini nu leh pate hi kan inpumkhat loh chuan; Kan faten kan thil tih man an tuar si a …”
Ram leh Hnam siam ṭha tur chuan Chhungkua aṭangin bul ṭan a ngai si a, nu leh pate kan inpumkhat a va pawimawh em!
Nupa inṭhen leh HIV/AIDS lakah engtinnge kan inven ang?
1. Zirchianna Neih: Nupa inṭhen leh HIV/AIDS vei kan tam chhan zirchianna neiin, hengte laka kan tu leh fate veng turin, “Eng rual an nih aṭanga zirtir ṭan tur nge? Engtinnge kan zirtir ang?” tih kan hriat a hun hle a, chumi tur chuan ngaihtuahna kan sen a ngai tawh takzet a ni. Hma kan lo lak tawhna tam zawk hi a ler lutuk avangin a sawt tawk lo a ni mai lo maw? Sawrkar/ Department hmalakna turah dah mai lovin, Chhungkua, Kohhran, NGO, Sawrkar leh Zirna inte nen a ṭangrualin, naupang leh tleirawl aṭanga tihtak zeta inveng tura inzirtir/ train kan ngai a ni.
2. Chhungkua leh Fanau Enkawl Dan Inzir/ Train: Kan ei zawnna atan architect, engineer, doctor, ukil, zirtirtu etc. ni turin kum tam tak kan zir/train a, hnathawh hnuah pawh kan la inzir belh zel ṭhin. Chutiang bawkin, chhungkua leh kan ro hlu ber fanaute enkawl hi tumah thiam sa kan awm lova, inzirtirna mumal tak kan mamawh vek a ni. Marriage Course leh Parenting Course (training) neih a pawimawh tawh hle. Hei hian nupa inṭhenna titlemin, kan fate pawh HIV/AIDS mai ni lo, thil ṭha lo tam tak lakah a veng thei dawn a ni.
Thil ṭha lo laka inven dan ṭha chu thil ṭha inzirtir a ni. Engte nge kan inzirtir ang?
1. Pathian ṭih – Pathian ṭih chu sual huat a ni. Sual ti lo tura inven dan pawimawh tak a ni.
2. Zing thawh hma – A hriselin a pawimawh. Zing thawh tlai hian buaina tam tak a thlen ṭhin.
3. Taimak – Taimak inzirtir kan mamawh. Hun awl nei ngah lutuk chuan thil ṭha lo tih nan a hun a hmang ṭhin. “Rilru dawngdah hi Setana hnathawhna hmun a ni.”
4. Sum dik taka lak luh – Sum thianghlim lo chuan hlet a nei ṭhin.
5. Dikna, thianghlimna leh rinawmna (integrity) – Hlawhtlinna tluan tling min petu a ni tih inzirtir a ṭul hle.
A chunga kan tarlante hi naupan lai aṭanga kan inzirtir chuan kan rama sualna leh thil ṭha lo tam tak, kan hnam min run mek, te lakah kan inveng thei dawn a ni. “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, A upat hun pawhin a thlah lo vang” (Thuf.22:6). Thufingte leh Lal Isua “Tlang Chunga Thusawi” (Matt.5-7) te hi pawi a thlen hmaa inven pawimawhzia inzirtirna a ni a.
“I rawng bawl duh lo hnam leh ram chu a boral dawn si a, chung hnamte chu tihchhiat hlauhin an awm ang” (Isaia 60:12). PATHIAN ṬIH LEH A THU AWIH MAI HI KAN RAM LEH HNAM DAMNA TUR A NI.
Lalpan Mizoram malsawm rawh se!
- Dr Lalmalsawmi Hmar