UBUNTU

Vawi khat chu Anthropologist (mihring chanchin zirtu) pakhat hian Africa ram thingtlang khaw pakhata naupang eng emaw zat ko khawmin a infiamtir a. Naupang-ho chu hmun khatah a din tlar tir a, an dinna aṭanga meter 100 vela hla thingbuk hnuaiah chuan basket khatin thei chi hrang hrang a dah a. An hnenah chuan, “Pakhat, pahnih, pathum, ka tih veleh in vaiin in intlansiak ang a, thei awmna basket thleng hmasa ber chu pakhatna niin thei zawng zawng amahin a nei vek ang,” tiin a hrilh a.

“In ring rawh u le, pakhat, pahnih, pathum,” a han ti a, a rin loh tak maiin, a mal mala chak taka tlan lovin naupangte chuan, KUT INSUIHIN, a rualin basket awmna lam chu an panho ta a. Thing hnuai chu AN THLENG RUAL ta ṭhap mai a. Thei chu inzat ṭheuhva insemin tui ti takin hlim takin an eiho ta a. Chu Anthropologist chuan, “Engatinge khatia a ruala in tlan? A tlan chak ber khan neih vek mai tur alawm,” tiin mak ti takin a zawt a. Naupangho chuan rual ṭhapin, “UBUNTU,” tiin an chhang a.

UBUNTU - tih ṭawngkam leh a tlukpui hi Africa hnam hrang hrang khuan an nei a, South Africa-a hnam chikhat “ZULU,” -ho ṭawng aṭanga lo chhuak a ni a. Ṭawng bul lama a awmzia chu, “lainatna nei, mi ngilnei,” tihna a ni. Naupanghovin, UBUNTU an tih awmzia chu, “Midang an lungngaih laiin engtinnge ka hlim theih bik ang?” an tihna a ni a. A awmze dang leh chu, “Hetiang ka nih theih nachhan hi kan zavaia kan nih vang a ni,” (I am because we are) tihna a ni.

UBUNTU chu Mizo ṭawng chuan “SEM SEM DAM DAM, EI BIL THI THI,” kan tih ang hi a ni awm e. He thu hi thuril tak, awmze tam tak nei a ni a. Mihringte hi mahni maia khawsa thei kan ni lova, midangte nen kan inzawm vek a. Mahni maiin hma a sawn theih lova, ṭhanglian a hmasawn tur chuan midang pawhin hma an sawn ve zel a ngai a ni. He “UBUNTU” hi, khawtlanga kan chenhonaah te, midangte kan en danah te leh an chunga rilru kan put danah te ṭhat chhuah tur kan ni tihna a ni tel bawk. Bible-in “Miin i chunga an tiha in duh tur ang zelin mi chungah pawh ti ve rawh u,” a tih nen khan a inang awm e.

Kum 2018 khan South Africa President boral ta, Nelson Mandela chungchang sawihona Johannesburg-ah neih a ni a. Khatih hun laia US President, Barack Obama khan a sawi chu, “Nelson Mandela nun kha a UBUNTU a ni,” a ti. A sawi awmzia chu, “Nelson Mandela khan amah a inngaihtuah lova, midangte tan a nun a pe ral vek a ni,” a tihna a ni awm e. Nelson Mandela ngeiin, “Mi pakhat hi ram chhungah a zin kual a, thingtlang khua a zinna apiangah a dil ngai miah lovin tui leh chaw an lo pe zel a, hei hi ‘UBUNTU’ awmze pakhat chu a ni,” a ti bawk.

Archbishop Desmond Tutu pawh khan “UBUNTU” awmzia ti hian a sawi a, “Mimal, midangte tel lova nung thei niawm takin mahni chauh kan inngaihtuah fo ṭhin. Amaherawhchu, mitin hi kan inzawm vek a, kan thil tih hian khawvel a nghawng a ni. Kan tih ṭhat chu a darh chhuak a, mi zawng zawng tan a lo ṭha ṭhin,” a ti a ni. Kan thil ṭha tih ten chhungkua, ṭhiante leh khawtlangah a ṭha zawngin nghawng a nei a, kan tih ṭha lo tih te pawhin nasa takin a nghawng tho a ni. Eng pawh ti dawn ila, “Ka thil tih hian eng angin nge ka chenpuite-ah leh khawtlangah nghawng a neih?” tih kan chhut hmasa fo tur a ni.

MUSICAL CHAIR, naupang infiamna hi kan hre vek awm e. Khawvel hmun tam zawka an tih danah chuan, naupang awm zat aia pakhata tlem chair an dah kual a, music an ti ri a, naupangte chuan chair chu an tlan hual a. Music chu a tawp veleh ṭhutna chu an inchuh ta ṭhin a ni. Chair chu indaih lo saa dah anih avangin ṭhutna chang ve lo chu chak lo an ni a, infiamna aṭang chuan an chhuak zel ṭhin a. Tichuan, chair chu pakhat te tein an la sawn zel a, a tawpah chuan naupang pakhat chauhvin lawmman a dawng ta ṭhin a ni. He infiamna a pakhatna ni a lawmman dawng tur chuan midang zawng zawng aia chuhhelh a ngai tihna anih chu. Hei hian naupangte a zir chhuahtir chu, “Hlawhtlinna chang tur chuan midangte ka paih bo phawt a ngai, KEIMAH chauh hi ka pawimawh ber,” tih a ni.

Japan ramah erawh chuan, an nauawmna hmun (Kindergarten) -ah te, he infiamna hi a chi dang deuhvin an tihpui ve ṭhin a. Chair chu naupang awm zat aia tlem dah tho mahse, music a tawp hunah, tupawhin ṭhutna a chan loh chuan an zavaiin chak lovah an puang thung ṭhin a ni. Chair chu pakhat te tein an titlem ve thova, naupangte chuan midangte nen ṭhutna awm ang ang chu an inṭawm zel a, pakhat chauh a awm phei chuan an inkuahkhawm vek a, tumah chhuak bi an awm ngai lo a ni. Hei hian naupangte a zir chhuahtir chu, “Midangte puihna tel lo chuan keimah chauhvin ka hlawhtling thei lo a ni,” tih a ni thung.

TAITUKATE ṬHIANHO RAM VAK – Kum 1890 lai vel khan Tut lui kamah khuan Reiek mi pali – Taituka, Lalbula leh tleirawl pahnih Vuaia leh Bawkkuia te chu Taituka-hovin sangha manin an riak a. Sangha pawh an man viau tawh a, an buk bulah chuan a repna dawhin an rep a. Zanriah eikhamah Bawkkuia chu an sangha rep mei tuah ṭha turin a va kal a, sakeiin a lo bei thut mai a. Chu sakei chu sakei tar chak tawh lo, ha bal nual tawh, ramsa seh thei tawh lo, mihring seh ching a ni a. Bawkkuia chuan an sangha repna ban chu a vuan tlat a, a ṭang fan fan a.

A ṭhiante hnenah chuan “Min han chhan rawh u, hei engmah min tih thei bik lo a nia,” a han ti a. An tleirawl Vuaia chuan, “Khawnge ka chempui tah hriam hian kan sat vak mai teh ang,” tih leh thoh a rual a. An hotupa Taituka chuan, “Sakeite sah hlum zawh em ni i tum? I tikawlh ang a, kan phek buai mai ang a,” a ti a. Tlangval chu a ṭhu leh ta a. Nakinah chuan Bawkkuia chuan, “Ka u Lalbul, nang tal chuan min han chhan rawh,” a ti leh a. Lalbula chu a tho thut a, “Khawnge mau kan zum ang a, ka han vit vak mai teh ang,” a ti a. Taituka chuan, “Sakeite mau fei a vih hlum theih em ni i tum? I tikawlh ting ang a, kan phek buai ang,” a han ti leh a. Lalbula pawh chu a ṭhu leh ta a.

Rei tak hnuah chuan Bawkkuia chuan, “Min chhan ngam loh leh chemte tal min han pe te u, keiman kan vit hlum teh ang,” a han ti a. An chechang ngam der chuang lo. A hnu deuhah chuan, “Chhantlak ka awm ta lo,” tia aw chuai raih thawm an hre ta a, chu veleh Taituka-ho chu Reiek khaw lamah chuan an tlan ta char char a, khua an thlen chuan zan lai vel a lo ni tawh a. Pasalṭha Haukunga hovin Bawkkuia ruang chu an zuk hlawm ta a.

Bawkkuia ruang a lo thlen chuan mi zawng zawng an thinrim hle a. An Lalnu chuan a pawnfen thulkhung a phawrh a, “Mipa emaw i nih ka lo ti a, hmeichhia lo ni phiangsen che a le! Haw awi, hei hi feng rawh,” tih pahin Taituka hmai vawm nan a hmang a. Taituka chu a mittui a tla zung zung mai a ni.

Hei hian Mizo nun dik tak zawh zo lo zahpuiawmzia a tichiang hle. He thu hi Serhmun pasalṭha Zingkelan a lo hria chu, “Ṭhianten min chhan rawh u, chhan tlak ka la awm e, ti ngawih ngawih a, han chhan ngam loh chu, ka han awm ve lo tak chu,” a ti a, a vaibel dawn a sehkeh rawp rawp mai maw le!

Mizo nun dik tak chu, “Chhan ngaite chhan,” a ni tlat mai. Ral lakah te, sakei huai lakahte, kangmei leh harsatna miten an tawhna reng reng laka chhantu nih a ni. Khawtlang nun fel lo ven thlengin ṭhalaiten an thawk ṭhin. Chu chu tlawmngaihna tia kan sawi, hnam fing zawkte pawhin an ngaihsan hle chu a ni.

A hring a hranin tunlaiah sakei huai hmuh tur a awm ta lo, ral min runtu pawh hman lai angin a awm ta lo. Mahse, tunlai a kan sakei huai ruihhlo, HIV/ AIDS, hlemhletna, chimralna leh thil dang dangin kan ṭhalaite a seh ta zawih zawih mai. Heng mite chhan chhuah hi kan tih tur a ni a, mahni awm hmun ṭheuhah kan ram siam ṭha turin theihtawp i chhuah ang u.

TLAWMNGAIHNA – Africa rama mite chuan UBUNTU tih chu an hnam nuna thil ṭha zawng zawng sawi nan an hmang a. Keini pawhin hnam dang neih ve loh ro hlu “TLAWMNGAIHNA” kan nei a, hei hi UBUNTU aiin a ropui zawk daih a. Tlawmngaihna chu beisei let nei hauh lova midangte ṭanpuina hi a ni. Hei hian ṭanpui ngaite ṭanpui, aia upa zah, intodelh, ram leh hnam venhim, midangte tana nun pek, midang ngaih pawimawh, khawtlang dan zawm leh huaisenna te hi a huam vek a ni. Mizo zawng zawngten TLAWMNGAIHNA HI I CHAWISANG ZEL ANG U.

“…mi tinin inngaitlawm takin mahni aiin midang ṭha zawkah ruat theuh rawh se, mahni ta ta mai en lovin, mi dang ta pawh en ṭheuh zawk rawh u.” (Phil.2:3&4)

YMA Day chibai vek ule!

- JH Zoremthanga