BEISEINA

June 23, 2018 khan Thailand rama Soccer (Football) Team, naupang 12 leh an coach pakhat inkhel haw lam chu an khuaa puk lar tak pakhat ‘Tham Luang’ puk ah an lut a. Fur a ni a, puka an awm lai chuan ruah nasa takin a sur chiam mai a, an tum leh beisei loh takin puk mawng lamah chuan ruah tui tam lutuk chuan a nawr lut ta zel a. Ruah sur chuan ban zai a rel thei lo va, puk chhunga khuar thuk tak takahte chuan tui a tling khat zel a. Ei leh in tur awm lohna, boruak ṭha pawh awm tam lohna hmunah chuan an tang a ni ta der mai a, a manganthlak hle a ni.

An chanchin chu midangten an hriat veleh chhan chhuah dan kawng zawng turin mi tam tak an rawn thawk chhuak a. He puk hi metre 4000 vel zeta thuk niin, a chhung hi a khawkrawk hle bawk a, chhan chhuah hna thawh pawh a hautak hle a ni. Khawvel ram hrang hrang aṭangin tui thiam tak takte an rawn fuankhawm a; amaherawhchu, ruah sur nasa lutuk avangin hma an la hlei thei lo va. Ni 18 zet an beih hnua an la hlawhchham zel takah chuan dama va hmuh pawh an inbeisei tawh meuh lo va, an ruang tal an chhungte hnena thlen tumin theihtawp an chhuah a ni ber mai.

Mihring huaisenna leh remhriatna zawng zawng hmanga tui thiamten puk mawng an va thlen chuan, an rin loh leh beisei loh tak maiin mi sawmpathumte chu him pialin an va hmu ta tlat mai a. Ni 18 zet ei tur nei lovin, boruak thianghlim leh eng pawh awm ṭhat lohna hmuna nung dama an lo la awm chu khawvelin mak a ti em em a ni. Thi ngei tawh tura ngaih an nih hnua an la dam theih nachhan an zawh chuan naupangte chuan, ‘BEISEINA’ an neih tlat vang niin an sawi a ni. “Engtik niah emaw chuan, tu emaw chu min rawn chhanchhuak turin an rawn kal ngei ang,” tih beiseina an nei tlat a ni. Chu beiseina chuan chhelna leh chakna a pe a ni.

Beiseina hi mihring zawng zawng mamawh, kan nun chelhtu pawimawh tak a ni. Tunlai mite hun hman tamna ber pakhat social media-ah hian mi beidawng, beiseina nei lo tak tak hi an va tam em! Tleirawl/rawlthar nun hmang mekte phei chuan beidawnna hi hringnuna bet ve tur rengah an ngai tawh emaw a tih theih hial. India ram hi nun beidawng vanga mahni intihlum tamna ram a ni a, Mizoram pawh hi India ramah 19-na niin internet/news site ṭhenkhat chuan a tarlang hial a ni. Mimal ṭhahnemngaihnain Kum 13-25 inkar, mi 300 vel lek zingah survey (questionnaire) ka buatsaih a, ka beisei aia tam 58.1% laiin mahni intihhlum duhna rilru (suicidal thought) an nei a, 27.5% te chuan nun beidawnna avangin mahni intihhlum an lo tum (suicidal attempt) ve tawh hial a ni. Harsatna midang bula sawichhuah ngam loh nei 82.9% lai an awm bawk a ni.

Beidawnna hi mihring hmelma lian ber niin an sawi ṭhin a, hneh thei tura ralthuam ṭha ber chu beiseina a ni thung. Ṭhalaite chauh hi nun beidawng thei a ni bik lo va, nu leh pate leh kum upa zawkte pawh chhan hrang hrang- chhungkaw keh chhiatna te, dam chhung khawsak lungkhamna te leh thil dang tam tak avanga beidawnnain a tuam tam tak an awm ngei ang. A ṭhen tan chuan, Kristian chhungkua tih te, nupa inlaichinna te, fanau enkawlna kawnga nu leh pa ṭan rual a ṭulzia sawi ringawt pawh nat ngawih ngawihna tham a ni a. Midangte thil sawi ṭha tak takte pawh a ṭhatna hre ve vek siin an tan thu kha, hreawmna tam tak thlentu a ni zawk thei a ni. Chhungkaw kehchhiatna emaw inrelbawlna fuh lo lak loh avanga khawtlanga zahawmna hum hlei thei lo te, zak leh hrehawm taka hun hmang mekte pawh a awm theih a ni. A chang chuan, kan dinhmun avanga Pathian laka han vui chang te, Pathian hi a awm ta lo emaw tia, vanduai bika inngaih chang te a va tam ṭhin em!

Hausakna hi engkim chhanna tluka kan inzirtir avangin hausakna umin mi tam tak, a thim leh var pawh thlu lovin, kan thawk a. Kan beiseina sum leh paiah kan nghat nasa em em a, chu chuan dik lo taka sum lak luh hreh lo khawpin mihring min siam thei ṭhin. Hetih mek lai hian khawvela mi hausa tak tak, an duh leh awh zawng zawng hlah lo, mahse beidawnga an nunna hial la te, ruihhlova hlimna leh beiseina zawng, thih phah ta sawi tur an va tam si em! Kan beisei innghahna hi kan thlan dik a pawimawh hle a ni.

Dikna ṭan avanga tawrh changte hringnunah a awm bawk ṭhin. Ram tana ṭha taka hna kan thawh laiin a tidik lotu zawkten hamṭhatna an chan chang pawh a awm ṭhin. Kan dikna avangin hrem kan tawk a, phatsan kan tawk a, hrehawm kan tuar emaw a nih pawhin thil ṭha leh dik tih i bansan lovang u. Kan pi leh pu ten, “Zangkhua ala bungbu dawn alawm,” an tih ang khan, kan hamṭhatna tur pawh ni lovin, dikna zawk hian din chan hun a la nei ngei ngei dawn. Nakinah chuan, dik lo taka titute vanga kan tawrhna hian tawp hun ala nei ang a, dikna hmaah kuna inchhir hun an la nei ve ngei ang.

Josepha bul ṭan dan leh a dinhmun kha hre reng ang u. Dikna ṭan avangin a bul ṭanna kha ‘khuarkhurum’ a ni a, a dawtah pawh ‘tanin’ a la ni cheu tih hre thar leh ila. A tawrhna leh lungngaihna nasat turzia ngaihtuahin, Pathian a rinna leh a beisei tlatnain a hruai thlen kha a ropui asin! Beidawngte tana beiseina siamtu, phurrit phurte tana hahchawlhna, beisei tur dik tak Pathian hi kan beisei tlat anih chuan Ani chuan a hma aia ṭha leh mawi zawk, hlu zawkin min siam thar leh dawn a ni.

Kum za tam tak liam taah khan, Ashikaga Yoshimasa, Japan rama an Sipai Roreltu (Shogun) chuan a thingpui inna thleng kum (tea bowl) duh em em keh tawh chu siam ṭhat turin China ramah a thawn a. Amaherawhchu, Chinese-hovin thir hmanga an rawn bel khawm ṭup chuan a lung a dum zo lo hle mai a, Japan rama thil siam thiamte chuan mawi leh ṭha zawk a chhuah dan an zawng ta a. A kehna laite chu keh hauh lo anga lantir an tum hran lova, a incharna laite chu mawi takin varnish (lacquer)-in an chei a, rangkachak dip an phul leh a. A hma zawng aia hlu leh mawi zawkah a lo chhuak thei ta a ni. Hei hi ‘Kintsugi’ (golden joinery) emaw ‘Kintsukuroi’ (golden repair) an ti a ni.

Kintsugi lo chhuahna bul chu Japanese-ho thil thlir dan ‘wabi-sabi,’ - thil ṭhat tawk lohna leh famkim tawk lohna pawm theihna, aṭang a ni. Hei hian hringnun atan zirtir ṭha tak a nei a ni. Harsatna te, beidawnna te, lungngaihna te, lusun ṭahna te hi mihring nun a tel ve reng a ni a, engtik lai pawhin a awm dawn a ni tih pawm mai hi a hahdam. Keh chhiat leh keh sawm vek changte pawh kan nei ang, mahse chu chu kan tawpna tur a ni lo. Keh sawm vek mah ila, Pathian zarah, a them inzawm khawmte chu a hma aia mawi leh hlu zawk a lo ni dawn a ni.

Kan bul ṭan dan a fuh lo va, kan kehchhia pawh a ni mai thei. Zirna leh hna zawnna kawngah pawh mite kan phak lo a ni thei. Chhungkaw tan theihtawp kan chhuah a, hlawmtlinna kan la tawng lo pawh a ni thei. Kan fate pawh kan beisei angin an nung lo va, chhungkaw ti beidawng ngawih ngawihtu an ni pawh a ni thei. Kan ram ngei pawh hi mi ṭhenkhat vangin chhe takin a awm pawh a ni mai thei. Mahse, a hma aia mawi, ṭha leh hlu zawkin kan awm leh thei a; chutiang tur chuan, BEIDAWNNA hnehin BEISEINA kan neih fan fan a ngai a ni.

Joe Biden, America President chuan, “Hlauhna hian hma lam hun a siam thei ngai lova, beiseina erawh chuan a siam thei a ni”, a ti a. Eng dinhmunah pawh ding ila, hlauhna hi kan hneh a, huaisenna leh beiseina kan neih hi a pawimawh hle a ni.

Bethesda Dil kama kebai kha Isuan, “Tihdam i duh em?” a tih khan, “… tui a fawnin dila mi dahtu ka nei lo va, ka kal chhungin mi dangin mi pen thlak khalh ṭhin”, a ti a, a beisei innghahna chu TUIFAWNAH khan a ni. Tuifawn a thlen ve hmain midangin an thlen khalh zel dawn tih hre chung khan, a damna turin beiseina a la nei fan fan a nih kha. Tichuan, a mamawh tak ISUA chu a tawng ta a, damna famkim a lo chang ta a nih kha. Tuifawna dahtu pawh nei lo - ṭanpuitu leh buaipuitu nei lo; a beisei damna midangin an chan khalh zel chung pawhin BEISEINA a la nei fan fan a ni.

“Aw ka nunna, engah nge i kun reng? Engah nge ka chhûngah hian i buai ni? Pathian beisei rawh; amah chu ka la fak dâwn si a, Ka hmêl tidamtu leh ka Pathian chu” (Sam 42:11). Beiseina hian chakna leh chhelna min pek theih laiin, beidawnna ruamah pawh min hruai lut thei a ni. Kan beisei innghahna hi a pawimawh lai ber chu a ni a, khawvel ropuina, chakna leh thiltihtheihnaah ni lovin Pathianah kan beiseina nghat tlat ila; keh sawm leh keh chhe vek pawh nimah ila, Ani chuan ṭha zawk leh mawi zawkin min siam thar leh thei a ni.

– H. Muansangpuia