MAWHPHURHNA NGAH, THUNEIHNA NEI TLEM HRUAITU

Chhiartu zawng zawngte, MHIP DAY chibai ka buk a che u. Vawiina kan thupui hi hmeichhiate tana hriat ṭul tak, mitin mamawh ni bawk si a ni. Mihring tung chhova kal zingah hian hruaitu, mite thil ṭha kawhhmuhtu, nih duhlo kan awm awm lo ve. Amaherawhchu, hruaitu nihna hi thuneihna nen kan ngaih pawlh tlat avangin engmah ti ve thei lovah kan inngai fo. Mi tinin kan tih theih tawk, thil ṭha kan tih loh hian kan chhungkua, khawtlang leh ramin a tuar ṭhin a ni.

John Maxwell-a chuan dinhmun leh chumiin a pek thuneihna avanga hruaitu nihna hi hruaitu tehnaah chuan hniam berah a ngai a, “Hruaitu nihna hi thuneihnaah ni lovin huvangneihnaah (influence) a innghat a ni,” a ti. An huhang miten an lo hriatin, rintlakah an ngai a, hruaituah an pawm mai ṭhin. “Mi a zawnga rual pawl lo berte pawhin an dam chhungin mi 2000 tal nunah hnuhma an hnutchhiah ṭhin,” an ti a. Chuvangin, eng kawng emaw tak chuan, chhungkua leh ṭhianhovah tal, hruaitu kan ni ṭheuh a tih theih awm e.

Hruaitu nihna leh thuneihna hi ngaih fin awl hle mahse ngun zawka ngaihtuah chuan, thuneihna tawpkhawk nei hring fa zingah an awm lo tih kan hre awm e. Kan dinhmun ṭheuh inchhut ila, eng anga lal pawh, tu emaw hmaa insawi fiah ngai thei dinhmunah kan ding vek a ni. Mawhphurhna kan ngah ngaihtuahin thuneihna kan nei tlem ṭheuhvin a rinawm. Eng lai mahin duh thala hman tur thuneihna hi kan nei ngai dawn lo va; chuvangin, kan tih theih ṭha ber chu thuneihna nei lo pawha hruaitu ṭha nih dan zir hi a ni.

1. MAHNI NUN ṬHA TAKA INKAIHHRUAI

Hruaitu ṭha ni tura mahni ṭha taka inkaihhruai hi mitin mawhphurhna hmasa a ni. Hei hi mahni inhriatchianna aṭang chauhva tih theih a ni. Kan duh leh ngaih hlut zawng, chakna leh panna, chem kalna leh chem kal lohna hriat hian mahni inrin dan tawk min thiam tir a. Ngaihdan hrang hrang awmna hmunah nghet taka min dintirin, aw nei ve ngam turin huaisenna min pe thei a ni. Mahni nihna inhriatchian tih hian, tlin lohna zawng zawng inchin fel vek theih lam a kawk lova, mahni nihna inpawm a, inman lam a kawk zawk a ni. Kan awmna chin hriat a, kan tum thleng tura a ṭul apiang kan tih theihna tur a ni. Pathianin ropui takin min din a, min siam chhan zawng zawng nun chhuahpui hi kan bat a ni.

ZUITU ṬHA NIHNA LANTIR – Hruaitu ropuite hian tu emaw zui an nei ṭheuh mai. Hruaitu ṭha chuan zuitu ṭha nih dan a lantir thiam a ṭul. Mahni inhriatchianna aṭang lo chuan midangte thuhnuaia awm hi a harsa fo. Chhawrna awm taka awm a, hotute thuneihna tinep lova hmachhawn theih hi zuitu ṭha nihna a ni. Mite kan hmin theih hmain mahni inhmin phawt a ngai ṭhin.

Midangte hruai tel lova mahni hmasawnna atan chauhva midang hmang ṭhin ten zuitu an nei mawh hle. Kan thawhpuite leh kan chunga miten kan huhang hriain an hmu a; zuitlak emaw, mawhphurhna sang zawk pek tlak emaw kan nih leh nih lovah ngaihdan an lo siam fel vek tawh ṭhin. Midangte min pawmna hi, nakina kan hnuaia an intukluh theihna tur leh chet kan lak theihna chhan tur a ni. Thuneihna nasa tak nei, zuitu nei lo a awm theih. Chuvangin, tuna kan awmna hi midangte tana hna ṭha thawhna atan kan lo hmang thei a ni.

THINLUNG LEH NUNGCHANG VEN ṬHAT – Kan suangtuahna, beiseina, thikna, tum sanna, lung hnurna, hlauhthawnna zawng zawng hi kan thinlung chhungrilah a awm khawm vek a, chu chuan min chet chhuahtir ṭhin avangin kan thinlung leh nungchang ven kawp a ngai hle. Midangten keimahni min hmuh dan hre turin an thusawi dawngsawng theia kan awm a ṭul a. “Ka dinhmunah hian midang awm ta se, engtinnge an awm ang emaw engtinnge an tih ang?” tih kan zawh ngam a pawimawh.

“Ka thil rawt leh tumte hi eng nge a chhan, tu hlawkna atan nge ka tih?”, “Hruaitu nih hi mahni intihlarna emaw midangte chunga len theihna atan chauh nge ka duh, Pathian ropuina leh midangte nena kan ṭhat tlanna atan zawk?” tihte kan zawh fo a ṭul hle. Mihringte hian mahni tana hlawkna awm lo tawp chu kan buaipui peih lo chawk a. Amaherawhchu, mi tam zawk tana ṭha hi kan tan pawh a lo ṭha ṭhin. Pathian thuin, “Mahni hmasial tak leh inngaihlu taka engmah ti lovin, tu pawhin inngaitlawm takin … Mahni ṭhatna tur chauh zawng lovin, mi dang ṭhatna tur pawh zawng rawh u,” (Philipi 2:3-4 CLBSI) min tih ang khan. Inngaihtlawmna leh Lalpa ṭihnaah hian malsawmna – sumte, chawimawinate, nunnate a awm zawk a ni.

MAHNI INKAIHRUAI TURA RUAHMANNA SIAM – Tun hun hi kan beisei ang dinhmun kan chan huna hruaitu ṭha kan nih theihna tura inbuatsaihna hun ṭha a ni. Thomas J. Watson (CEO, IBM) chuan, “Midang hruaitlak kan nih leh nih loh tichiangtu ber chu nitina mahni inhruai tura kan thil tih ṭhin hi a ni,” a ti. Mahni inkaihruai turin eng ruahmanna nge kan neih? Lehkhabu ṭha chhiar, midangte kawm, thil chin dawklak sim, thil ṭha chin ṭan, seminar kal leh a remchang apiang kan lo ti thei. Kan tuma kan chian poh leh nakinah kan ṭangkaina a zual dawn a ni.

2. A ENG ZAWNGA THIL THLIR TLAT THLAN

A eng zawnga thil thlir ṭhinte bula awm hi a hahdamthlak a, khauphar thawven erawhin awmzia a nei lem lo. Eng dinhmunah pawh ding ila, kan thawhhona boruak kan tidanglam thei a, eng ang boruak nge siam kan duh kan thlang thei a ni. Kan thawhpuite lakah ngaihdan kan nei ang bawkin anni pawhin kan lakah ngaihdan an nei vek tih kan hriat a ṭha hle. Lung hnura phunnawi lovin, tun atan chuan kan awmna tur takah kan awm tih pawm a, hma thui zawk thlir thiam a ṭul hle. A eng zawnga thlir mite chuan, mahni zawn aṭang ngawta thlir lovin, beiseina leh rinna nen, huam zo taka thil thlir dan an thiam ṭhin.

A huhova kan thawh chhuahnaah ar puah dan chi khat chauh a awm lo tih kan hriat reng a pawimawh. Mahni duh dan leh ngaihdan kal tlangpui tum tlatna hian boruak a tichhe thei hle. Kan thil tuma kan hlawhtlin theihna turin ngaihtuahna ṭha uchuak tak neih a pawimawh ber lo va, kan zavaia tihhlawhtlin kan duhna kha a pawimawh zawk fo. Kan thil tum tihlawhtling tura midangte hmin kha hruaitu ṭha nihna chu a ni.

Pawl rorelnaah, thuthlukna siamtu zinga kan awm lohvin phur taka chet chhuah a har fo ṭhin. Rawn kan nih loh avangin lunghnur takin kan awm thei a; lungawi takin, thil dang ngaihtuah thei turin, min dah awl niah kan ngai thei bawk a, kan duh thlanna a ni. Midangte rorel sa bawhzui tur kan nihin, an thuthluknate chu fing leh ṭha ber ni lo mahsela, a ṭha thei ang bera tihhlawhtlin tum tlat hi hruaitu ṭha ni tura inbuatsaihna a ni. Thuthluknate chu a ṭhat tawk loh pawhin, pawm phawtin, tih ṭhat leh dan a awm ṭhin. Midangte rorel dana kan buai chhung chuan, a tihlawhtling turin kan thawk thei lo. Mite lawng puanzar chhemtu thli emaw a beng lettu thli kan ni thei tih kan hriat reng a pawimawh hle.

3. HMA SAWN ZELNA ATANA NGAIHTUAHNA SEN

Thuneihna nei lova hruaitu ṭha kan nih theihna turin, kan thil hmuh leh hriatte pal zam mai lova, hma sawn dan tur kan ngaihtuah a pawimawh. Thil ṭha sa kha ropui tak a lo nih theihna turin, a peng hrang hrangte inlaichin dan hmu thiam a, pakhat tihdanglamin thil dang a nghawng dan tur dawn thiam a ngai ṭhin. Hei hi “critical thinking” an ti a. Zawhna zawh, ngaihruatna siam leh chung ngaihruatnate inthlunzawm dan hriat hi thiam thil a ni a, zir a, hma sawn theih a ni.

Hetianga ngaihtuahna seng mite hian neitu rilru pu chungin an hna chanpual an hlen a, an thawhsakate tan hlawkna tam tak an seng lut a, an dinhmun an tinghet ṭhin. Kan thawhhonaa min tibeidawng fotu chu, keimahni nilovin midang chan pualah a ni fo. Hei hi kan tihdanglam phak piah lam a ni tih hriain, kan chan pual theihtawpa ṭhaa tih a, midangte keptu nih kan tum zawk tur a ni. Indaih lohna hmuna awm kan nih phei chuan, hmun ruak apiang hnawh khat ṭhinte hi mi hmantlak an ni fo.

A hma aia ṭha a thil tih dan tur ngaihtuah reng hi a ṭangkai viau rualin thang hlauhawm tak a ni thei bawk. Midangte ṭhat lohna lai hmu thei tak, sawisel tur hre tak anga hriat hlawh a awl em em a, fimkhur a ngai hle. Mahni chauh lan sarh duhna avanga midang ngaihdan duh khawp loh emaw pawm theih tlat loh te, midangten hlawkna leh hmingṭhatna an chan ai chuan ngaihtuahna ṭha ngawihpui tlat te a awm theih a ni. Hruaitu ṭha chuan mi zawng zawng tana ṭha tur a ngaihtuah a, hma sawnna tur anih phawt chuan tuinnge hmingṭhatna dawng tihah a buai ngai lo.

4. CHECHANG LOVA AWM LO TURA FIMKHUR

Dinhmun hniam zawka awm laiin, thuneihna sang zawk nghak a, ngaihtuahna pawh seng buai duh lova, chechang lova awm mai hi a awl hle. Kohhran leh rawngbawlna ṭhenkhatah phei chuan hei hi inngaitlawm leh thuhnuairawlh tak anga lan theihna pawh a ni. Hetianga awm hian thil ṭha a thlen dawn lo tih kan hriat a ngai. Hma la vut vut thei lo mah ila, ngaihtuahna ṭha leh thlirna fing tak kan nei thei tho. Chungte chu hmasawn tura kan pawl mamawh tak, ṭhan kan ngaihna lai takte pawh a lo ni thei a ni.

Mawhphurhna pek nghaka ṭhu ringawtte hi mawhphurhna sem kan an ni duh fo. Hotuten an koh rawn ṭhinte hi, an tih theih tawk ti, mi buai ber berte an ni. Chechang lova awm tawp hian kan hma lam hun leh kan pawl tan hlawkna engmah a pe lo. “India Hnam Pa”, Mahatma Gandhi te, “Reformation Pa,” Martin Luther te khan thil thlak danglam ngaite thlak danglam turin thuneihna an neih hun an nghak lo va, anmahni zawnah, an tih theih an thawk ṭan mai a ni. Thuneihna nghak lova thil ṭha ti tura midang kan hruai theih chuan, thuneihna kan nei emaw nei lo emaw, hruaitu ṭha kan ni dawn a ni.

– Juliet C. K. Lian