HLAWHTLINNA ATANA BAN PAWIMAWH

Hlawhtlinna kan tih hi thil tum emaw tih tur hlen tiin a awlsam thei ang berin kan hrilhfiah thei awm e. Mi zawng zawngin kan hriatthiam dan a inang vek dawn lova, kum upat dan leh nuna hun tawn mek azirin hrilhfiah dan pawh a danglam thei ngei ang. Ṭhalai leh naupang, he khawvela sulhnu la hnutchhiah tam ve loten, an zirlai leh eizawnna kawnga hlawhtlinna an neih theihna tur atana pawimawh tarlan kan tum dawn a. Chungte chu – dikna, rinawmna leh thianghlimna (integrity), taimakna, thil pakhata insawrbing theihna (focus), ṭhian ṭha leh ṭawngṭaina te hi an ni.

Kan kut zungṭangte hi a mal ṭheuh chuan chak lo té tè an ni; amaherawhchu, an zavaia ṭangruala kuttum an siam erawh chuan thil nasa tak an tithei ṭhin a ni. Chutiang chiah chuan, heng thil pangate hi an thawhho chuan hlawhtlinna kawngah ṭhalaite a hruai thei ngeiin ka ring tlat a. Tun ṭumah chuan a hmasa pahnihte khi sawi kan tum dawn a ni.

1. Dikna, rinawmna leh thianghlimna (Integrity)

Dikna, rinawmna leh thianghlimna hi ṭhalaiten kan zepui, kan nun innghahna lungphumah kan hmang tur a ni. In sa turin lungphum nghet tak kan mamawh a, kan in sak tur chhawng a tam poh leh a nghah chhan a rinawm a ngai tih kan hria a. Chutiang a nih loh chuan, kan in sak chu eng emaw hlekah a chim ang a, kan tan mai ni lo; kan bul vela awm zawng zawngte tan pawh chhiatna nasa tak a thlen dawn a ni. Dikna leh rinawmna nei lo mi thiltithei tak takte chu heng in ang chauh hi an ni a; anmahni leh an kiang hnaia awmte tan mi hnawksak an ni a, khawtlang nun thlengin chhiatna an thlen ṭhin a ni.

Mi dik leh rinawm ni turin thil té tham té tèa thuawihna leh mahni inthunun theihna hi a pawimawh hmasa ber awm e. Zing dar 4-a lehkha zir tura thawh kan tum a nih chuan alarm a rik veleh, a hnu deuha ri leh tura hmet lovin, kan tho mai tur a ni. A tirah chuan harsa deuh mah se, kan tih fo chuan chin ṭhan (habit)-ah kan nei mai ṭhin. Heng kan habit hian khuareiah nungchang ṭha a siam a, ze dik leh rinawm min neihtir thei a ni. Chu chuan kan ngaihtuahna, kan thiltih leh kan ṭawngkam thlengin a nghawng ṭhin a; hringnuna thlemna leh tawrhna hmachhawn hunah pawh nghet tak leh huaisen takin min dintir thei ṭhin a ni. Lal Isua pawhin a thu hria, zawmte chu mi fing, lungpui chunga in satu nen a tehkhin a; a thu hriaa zawm si lote erawh chu mi á, ṭiauvut chung maia in satu nen a tehkhin a nih kha (Matthaia 7:24-27).

Dikna, rinawmna leh thianghlimna nei tur hian chhungkaw ropui tak aṭanga chawr chhuah emaw mi bik nih pawh a ngai lo. Tu pawhin Pathian khawngaihna zarah kan nei thei a ni. Hlawhtlinna tluantling nei tur chuan heng zepuite hi kan neih ngei ngei a ngai a, an tel lo chuan miten rintlakah min ngai thei lo va, khuareiah Pathian leh mihring mithmuhah kan mualpho leh tho ṭhin a ni. Eng hna pawh thawk dawn ila, mi rin ngam kan nih hi a pawimawh em em a. A bikin dam lo enkawlna (healthcare), zirna (education), mi dangte rorelsakna (judiciary) leh ram kaihhruaina (politics)-ah te hian, kan theihna leh thiamnaah kan hlawhtlinnaa innghat lo va, mipui mimirin mi dik leh rinawm nia min hriatnaah thui tak a innghat zawk a ni.

Tuna kan ram dinhmun en hian ṭhalai tam tak ruihtheih thil bawihah an tang a, mipat-hmeichhiat hman khaw lohna avangin natna inkaichhawn theih HIV/AIDS vangin kan buai a; nupa inṭhenna tam lutuk avangin fahrah an pung a, kan hnuchham inah pawh leng lo khawp an awm a ni. Mipa leh ṭhalai tam tak, an tha chhawr theih lohvin an awm a, an boral mek zel bawk a, inenkawlna senso atan kan sum leh pai a luang ral mek bawk. Chutih mek laiin kan hmasawnna tur sum mahni tana chheprelh a, kan ram a hma aia retheia dah pawisa lo kan awm ve mek bawk a. Heng zawng zawng hi a chhan nia lang chu; dikna, rinawmna leh thianghlimna kan neih loh vang a ni a tih theih awm e.

Billy Graham chuan, “Hausakna kan hloh chuan engmah kan la chán lo va; hriselna kan hloh erawh chuan, eng emaw chàn chu kan nei; nungchang kan hloh erawh chuan engkim kan chán a ni,” a lo ti a. Dikna leh rinawmna vawng tlat zirlaite chu ṭhian sual lakah an fimkhur a, ruihhlo leh thil chin dawklak ṭha lovin a tibuai lo va, mipat-hmeichhiat hman khaw lohna kawngah an fihlim a. Heng thilte hian an hlawhtlinna kawng a dal thei tih an hre ṭhin a ni. A harsat chang pawh a thil ṭha zawk ti fo ṭhinte kawng chu a tluang a, an huaisen a, an tum an thleng hma thei ṭhin a ni.

2. Taimakna

Hlawhtling tur hian pumpelh kawng a awm lo va; amaherawhchu, vanneihthlak takin chahbi erawh a awm a, chu chu taimakna hi a ni. Nungchang duhawm tak tak - ngilneihna, hmangaihna, zaidamna emaw finna hial pawhin hlawhtling tur chuan taimakna ai a awh thei lo va. A ṭul huna rim taka thawh kha hlawhtlinna atan chuan a pawimawh ber a ni. Amaherawhchu, “Pa rem hre lo, pa tál hah,” a nih ve theih tho tih erawh hria ila. Kan thawh rimna hian rah ṭha a chhuah tur a ni. Mi hlawhtling nih tum tlatna hian taima turin nasa takin min pui thei a. Miten mi taima tak anga min hriat nan ringawt thawk lovin, PASS tih hi kan rilruah a awm reng tur a ni. Chumi awmzia chu –

P - Plan (Ruahmanna siam): Tum bulfuk tak nei chungin kan thawk ang a, chumi thleng tur chuan ruahmanna kan siam bawk tur a ni. Tum bik neih hian hmuh theih loh chu min hmuhtir a, kan hmalak dan tur a tichiang ṭhin. Suangtuahna tam tak kan nei thei; amaherawhchu, kan tuma kan chian phawt loh chuan kan thawhrimnain awmzia a nei lo ang a, a tak ram kan thleng thei ngai dawn lo a ni.

A - Attitude (Rilru put hmang): Lawm nachang hre reng chungin kan mawhphurhna kan hre tlat tur a ni. Mi tam takin hriselna, sum leh pai, chhungkua, school, zirtirtu leh ṭhiante thlengin ngaiah an nei fo. Lawm nachang hriat lohna hian kan hlimna leh lehkha zir tuina thlengin min hlohtir thei a ni. Chhungkaw khawsak awlsam tak ni lo mah ila, kum kua ka nih laiin ka nu leh paten, ka tana ṭha ber tur nia an hriat avangin Delhi-ah lehkha zir turin min dah a. Phaia lehkha ka zir theihna tura harsatna an paltlang nasatzia ka hre reng a, an chunga ka lawmna chuan ka harsatnate paltlang turin min pui nasa ṭhin hle a ni. Lawmnaa khat rilru pu mi chuan tuna harsatnate hian awmzia a nei a, nakin atan a la ṭha dawn a ni tih hriatthiamna an nei a; hlawhtlinna an chan hnu pawhin an hlimna a zual ṭhin. “Lalpaah chuan lawm fo rawh u; ka ti leh pek ṭhin ang, lawm rawh u,” (Phil 4:4) tih a nih kha. Chuti lova phunnawina ringawt zawng mi erawh chuan lungawina tak tak an nei thei lo va, malsawmna an dawn turte pawh a um ṭiau ṭhin a ni.

Mawhphurhna hriat hian a àwm tawka mahni inzahthiamna min pe a, nun hi awmzia a neihtir ṭhin. Puitlinna kan tih hi kum upat lam a ni lo va; kum tam an puitling kher lo va, kum tlem pawh an naupangchhia kher lo. Mahni mawh ṭheuh lain, dam chhung hun kan hmang tur a ni. Chu chuan mi tlingah min siamin, kan thil tih apiangah a ṭha ber ni turin min pui thei a ni. Kan thil tih apianga mawhphurhna kan lak ngam hian hlawhtlinna kawng chanve kan zawh zo der tawh a ni. Mahni mawhphurhna hre lo mi chu an hlawhtling ngai lo va, mi te zah pawh an kai thei lo a ni.

S – Sincerity (Nun dik/tlang)

Taimakna chu nun tlang leh dik tak nen a kalkawp tur a ni. Mi dik chuan an rilru ang an sawi a, an sawi angin an ti ṭhin. Pawnláng maia ṭhat tumna emaw, a dera nun an duh ngai lo. Miten an nun an hmu tlang a, rin ngamah an ngai ṭhin. Tu mah hi thliarkar anga mahnia khawsa thei kan awm lo va, hlawhtling turin mi dang - ṭhiante emaw zirtirtuten kan mamawh a ni. Mi tlangte chu miten ṭanpui hi an hreh lo va, an hlawhtlinna turin thawhsak an inhuam ṭhin. Mi dik chu a tumah a chiang a, chumiin a ken tel hlawknaten a tibuai ve lem lo va, chu chuan hlawhtlinnaah a hruai ṭhin.

S- Smart (Fing): Fing taka thawhrim hi inzir theih a ni. Gym-ah kan tihrawlte a lo chak a, a lo sek theih nan kan insawizawi ṭhin ang hian kan rilru pawh hi kan sawizawi thei a, taimak erawh a ngai leh hle. Ngaihtuah hmasa lova thil tih ngawt hi hlawhchhamna a ni. Exam pass tur pawhin fing leh remhre taka zirin awmzia a neih thui theihzia chu hrilh nawn kan ngai àwm lo ve. Mi taima takin a kawng tur ruahmanna ṭha taka a siam a, lawm nachang hre chunga dik taka a thawh a, a chunga thil thlengah mawhphurhna a lak tlat chuan, a hlawhtlinna dal thei engmah a awm lo a ni.

- Dr. Sairengliana Sailo