Guest writer
NexGen
MIZOIZATION
Rilru lam zirna - Psychology hian mihring rilru leh mizia te zirchian tumin huang a zauh zel a, kan hmelhriat lar heng - Psychiatry, Clinical Psychology leh Counseling te bakah branch hrang hrang, Psychology huang chhungah si hian, Specialisation a awm ṭeuh tawh mai a. Chung zingah chuan hnam ziarangina mihring rilru put hmang, mizia leh rilru a nghawng dan zirbingna - Cultural Psychology lam hi MA ka zir aṭang khan ka tui chho em em a, ka Doctoral Thesis-ah pawh hetiang lam hawi zawng research hi ka kalpui ta reng a ni.
Psychology hi kum 1879 aṭang khan subject puitlinga hlan kai a ni a. Mihring rilru ina thil tihtheihna a neih haichhuah te, rilru lama rualbanlote enkawl dan hriat duh avang te, khawvel hmasawn zel leh indona avanga mi tam takin rilru lama harsatna an tawh te bakah chhan dang tam tak zir chiang turin Psychology chhungah hian branch hrang hrang a lo piang zel a. Heng zirchianna hi khawthlang ram - Europe leh America aṭanga rawn irh chhuak a nih avangin, Psychology chhunga Theory pawimawh leh lar tak takte hi khawthlang nunzia behchhana ngaihtuah chhuah a ni deuh vek mai a, chung ngaih dan leh Theory ropui tak takte chu khawvelin a hmelhriat hmasak a lo ni ta a. Inenkawlna tura hmanrua an siam chhuahte pawh khawthlang mite behchhana siam a nih avangin, keini ang khawchhak lam mite tan tehna hman tlak loh a ni ta fur mai a ni.
Mi nawlpui awm dan/awm phung zawm zo lote chu eng hnamah pawh mi pangngai lo chan an chang ṭhin a. Amaherawhchu, pangngai leh pangngai lo tehna tur, khawvel puma ang khata hman theih hi duanchhuah theih a ni lo thung a ni. Chuvang chuan, hnam azirin rilru sukthlek a dang ṭhin a, hlimna leh lungngaihna kan thlir dan emaw kan teh dan pawh a inang lo reng a ni. Entirnan, khawthlang ramah chuan mahni chauh pawha tlei thei mi chu mi pangngai taka ngaih an ni a. Khawchhak ramah chuan mi dang nena chenho thiam lo chu mi pangngai lo kan ti zawk ṭhin. Hengte avang hian, rilru lam zir mite chuan, tun dinhmunah Cultural Psychology hi an dah pawimawh tawh em em a ni.
Kum 1986 khan Durganand Sinha chuan India rama Psychology kan dawnsawn dan a thlirna lehkhabu – ‘Psychology in a Third World Country: The Indian Experience’ tih a ziak a. “India ramin zalenna a neih hma zawng kha chuan khawthlang ramin Psychology an ngaihdan chu mawlmang takin kan zawm ve tawp mai a. India mite rilru leh chetphung zirchian nan a hmantlak ve ang em tih pawh kan ngaihtuah lem lo a ni,” a ti. “Hun a lo kal zel a, hnam ziarang danglam lutukte behchhana duanchhuah - ngaihdan leh zirlaite hmang chuan India mite rilru leh mizia chu kan hrethiam tak tak thei dawn lo a ni tih kan hre chhuak tial tial a. India mite rilru lama harsatna chu ram dang mite nena hrut rual theih a ni lo tih hriatna chuan, khawthlang Philosophy ringawta innghah a fing ber lo tiin, Psychology chu India-ah hmel thar puttir a ngai a. A ram mite ngeiin, khawthlang finna aṭanga inzir vein, Indian Philosophy hmanga Psychology chu, a ram mila, siam rem duhna a lo awm ta a. Indigenous Psychology a lo pian phah ta a ni,” a ti.
He movement hian khawvel pum a deng chhuak let ve tawh a. India sakhua - Hinduism aṭanga rilru leh taksa hrisel tura insawizawina hmanraw hrang hrangte chu chawi larin Yoga, Meditation, Mindfulness tihte chu Psychology Syllabus-ah Indian Psychology tih hmingin a tel ṭeuh tawh mai a. Khawvelin rilru tihdamna kawnga a hmanraw pawimawh tak leh a hman tam zingah a tel hial tawh a ni. Tun hnai maiah, kan ram Prime Minister, Narendra Modi pawhin, khawvel pum huap Organization ropui ber - United Nations (UN) Headquarters, New York kawtah, khawvela mi pawimawh tak takte Yoga Session a neihpui lai chanchin tharah kan hmu chuai chuai tawh mai a nih kha.
Zirlai ka nih lai chuan ka ngaihtuahna hi a leng vel nasa thei khawp a. Hnam ang chuan Mizo tribal ka ni a, ram ang chuan Indian ka ni bawk si a, sakhuanaah Kristian ka ni bawk si a; tiin ka identity hi a inpersan hlawm hian ka hre lutuk ṭhin a. Amaherawhchu, Cultural Psychology leh Indian Psychology ngei pawh ka lo zir sil ve tawhna aṭanga zirlai ka zirchhuah chu - Mizo hnam zirtirnaah hian Philosophy ṭha tak tak a awm a; Mizoramah Chanchin Ṭha a lo thlen avanga Kristian ka lo ni hi mi vannei tawp ka ni a; India rama kan beh hnuah hamṭhatna leh dan hnuaia humhimna kan dawng thei a, ti te’n ka ngaihtuah a. Khawvela dam khawchhuak ve tur chuan Resilience hi a pawimawh a. Resilience chu - harsatna emaw, dinhmun ṭha lo pawh mahni tana ṭha tur ang bera chher/siam rem thiam tihna a ni. Chuvangin, ka identity chu eng anga inpawlh buai pawh ni se, a ṭha lai lai lakkhawm/remkhawm thiam hi a finthlak ber dawn a nih hi, tih ngaihdan ka neih phah ta a ni.
Cultural Psychologist Berry-a chuan mihringte hi mahni hnam ni lo ram/hnam dang zinga an awmin insiam rem dan chi hrang hrang an nei a ti a. Chungte chu -
1. Assimilated Identity: A pemna hmuna hnamah a inphum pumhlum a, ama hnam zia a thlauthla.
2. Separated Identity: A pemna hnam chu zawm duh lovin ama hnam zia chauh a kalpui chhunzawm.
3. Marginalized Identity: A pemnaten nek chep a, en hrang ngawih ngawiha inngaiin, hnawl nihna rilru a pu hlen.
4. Integrated Identity: A pemna hnam ngaichang tho siin ama hnam zia hloh si lovin a kaikawp.
Heng zingah hian Integrated Identity hi a hrisel ber tiin zir mite chuan an sawi a. Internet media a chak tawh avangin Mizote hi kan behna hnam - India mai ni lo, khawvela hnam hrang hrang, sakhaw dang leh ngaihdan chi hrang hrangte nen kan khawsaho mek tawh a ni a. Heng kan dawnsawn danah hian - kan nihna phum ral leh hloh ṭhakin kan lo pawm dawn nge, thlirna leh hmasawnna dang seng lut duh miah lovin kan awm ang nge, te ngawih ngawih bika inhre rengin kan awm ang nge, a ṭha ber lawrkhawm a, dinchhuah ve kan zir dawn?
Zirna leh hmasawnna avanga hnam dang, ram dang aṭanga thiamna leh finna kan dawn mawlh mawlhte hi - eng chin nge kan ram, kan hnam leh kan sakhuana atana him leh ṭangkai tur ni ang? Mizo hnam tana ṭangkai leh inmil miah lo ngaih dan, kalphung leh awmphung te hi ngaihtuah chiang lovin kan seng lut pawp pawp mai dawn nge, thlitfim thiam kan zir dawn? Mizo pumpuiin kan zawh loh khawp zirtirna leh khawvel finnate a nih ang anga kan lo ei duak duak mai chuan, kan pai ṭawih theih loh, ramin a dam lohpui tur, natna kan vei kan vei mai dawn a ni. Amaherawhchu, kan ramin a hriselpui tur tawk chaw kan lakkhawm thiam erawh chuan, duang taka ṭhan chu kan hmabak a ni mai dawn thung.
India ramin, fing tak maia, khawvel thiamnate a ram mite mil tura a Indianize dan hi Mizote tan pawh zir tham niin ka hria a. Indianize ka sawifiah thiam dan ber chu – Sap-ho hmanrua kha a ṭha lai hmang tel tho siin vai takin an chhuah thiam a ni. Mizote hian hnam kalphung ṭha tak tak, Mizo min timizo biktu nunphung mawi em em - tlawmngaihna, aia upa zah tihte, kan hnam History chhiar leta chhawm nun tur duhawm tak tak kan nei ṭeuh a. Tlawmngaihna phei hi chu, a lehlinna tur Sap ṭawng thumal a awm lo a ni, ti khawpin kan hauh hlu a ni. Tlawmngaihna leh aia upa zahna te khan hmanlai Mizo khawtlang nun kha a va tiralmuangin a a va tizahawm em! Khawvel changkanna leh hnam dang Philosophy-te hian heng kan Mizo-nate hi a pawlh dal zo lo kan la ti ngam em le?
Tin, za a za Kristian a inchhal ngam kan ni ṭhin a, Pathian thuah hian rilru dam, nun hlim, nun hahchawl, nun duhawm leh thlamuang neihna a awm vek a. Heng Kristian nunphung (Christian Lifestyle) hi Mizote tan chuan kan Lifestyle ni tur a ni a, Mizo Kristian Lifestyle chu Mizo Kristiante hian kan nei tak tak em?
Kan History hi thlak theih a ni tawh lo a, Mizo-Kristian-Indian kan nih miau avangin, heng kan nihna hrang hrang aṭanga a ṭha ber la khawm a, hmasawnna kawnga hnufual si lo, India khua leh tui ṭha tak ni chunga Mizo-na leh Kristianna keng kawh thiam kan nih a ngai a ni. A pawimawh berah chuan khawvel hmanruate Mizoize thiam hi kan hlutna tizualtu leh hnam ralna laka min vengtu a ni zel dawn a. Tin, kan hnam - Mizo leh sakhua - Kristianna hi Mizo identity-ah chuan lakhran theih loh khawpa kal kawp a ni tawh a. Chuvangin, Mizoization hi kan mamawh a, chumi awmzia chu khawvel changkanna, zirtirna, finna leh hmasawnna Mizo hnam leh Kristianna mila siam rem/seng luh thiam hi a ni, tiin tawpna ka’n siam ang e.
- Dr. Grace Lalkhawngaihi