Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
CHAPCHAR KUT LEH KṬP INKHAWMPUI LIAN
Chapchar Kut kan hmang a; chu tih mek laiin Ngopa lamah KṬP inkhawmpui lian a awm mup mup bawk a.
Mihringa kan lo pian hian culture hi kan chanvo ni ve turin khuarelin min ruatsak a. Ka sakhua chu eng pawh ni se mihring ka nih phawt chuan culture hi ka chanvo a ni. Sawrkar ṭha mang lo leh totalitarian rorelnaah culture chungchangah mi tlem zawkin harsatna an tawk thei. Mahse keini chenna ramah erawh chuan culture hi kan chanvo ni turin Danin min ruatsak a ni.
Mizo Kut hrang hrangte kha kan pipute Kristiana an inleh khan an hnuchhawn a; Chapchar Kut an hmang leh pawh Kohhranin a duh lo hle a nih kha.
Hnam dan kan tih te, culture kan tihte hi kan thlir dan a inang thlap thlap lem lo tih hi pawm a ngai viau niin a lang. Sakhuaah pawh kan thu a inhmu lo nasa a; Chapchar Kut leh kut dang chungchangah pawh kan ngaihdan a inang bik lo vang. Chutih laiin culture hi tu ta nge tih hi zawhna awm thei a ni. Pawl pakhat emaw, sakhaw pakhat emaw hian an ta neih tur a ni ang em? Culture leh sakhua hian inzawmna thuk tak an nei ngei tak naa thuhmun chiah an ni lo. Hmanlaiin mi leh sa an inawm pawlh vak lo va, sakhua pawh an biak dan hlawm khatin, kal khatin an bia a. Culture pawh hi an sakhua nen a inzawl thui lo thei lo. Tunah chuan mi leh sa kan inawm pawlh nasa a; mi leh sa inawm pawlhsatliah mai lovin sakhua hi a hrang ta nuai mai a ni. Hetiang karah hian culture leh tradition hi sakhaw pakhat ta emaw, kohhran pakhat ta emaw a ni thei tawh lo. Mizo chu UPC a ni emaw, Presbyterian a ni emaw, Mizo Kohhran a ni emaw, Pawl Chhuak a ni emaw, Nunna Lalchhungkua a ni emaw, Chhuan Thar a ni emaw, Mizo Culture lakah bang hung hnan theih a ni lo.
Chapchar Kut kan hman dan hi sawisel an awm zauh zauh hi thil mak taka ngaih tur a ni lo. Hmakhawsang ata tawh mahni ngaihdan leh thlir dana mi dang nung tura beisei tlat chi hi sakhaw tin leh hnam tin chi tin zingah an awm thin a; an la awm zelin a rinawm. Mihring puitling chin chuan mahni puala ngaihdan kan neih a thiang a. Mahse kan ngaihdan hi a dik ber awm chhun a ni lo tih erawh chu kan pawm ngam ve tur a ni.
Chapchar Kut hman hun leh KTP Khawmpui Lian a innang titih a; khawi khawiah emaw chuan sawrkar lam dem deuhna a ri faih faih mai a ni. Kan tarlan tak angin cuture hi Kohhran mal ta a ni lo va, tunlai hun atan chuan sakhaw pakhat huanga khung beh hleih theih pawh a ni lo. Kohhran pakhatin khawmpui an hman avanga Kut pui hman hun siam rem ngawt hi beisei tur a ni lo. Tunhma deuh, Class 12 pawh PU Course a la nih lai, NEHU hnuaia kan la awm lai khan PU(Arts) leh PU(Sc) exam hun leh KTP Khawmpui lian hi a hun a inning fo a ni awm e. Chuvang chuan University thu neitu lama exam hun sawn dil mai kha an rawt a; a tlang zo ta lo. Engati nge kan kohhran programme mila sawrkar thil leh a behbawm hi kal tura kan beisei tlat? A chhanna chu lian ve tawkin kan inhre hle tihna a ni lo thei lo. Lian ve tawka inhria a, kan lenna hmachhuana kan chet fo chuan kan chapo tihna a ni thei ang. Kohhran te zawk, Adventist kohhran te, Jehova Witness etc programme ten en hian lo insu se tu mahin an sawi an sawi lo tawp ang. Kan lenna hi kan lo chhuang deuh thin em ni?
Khawmpui lian leh Kut kan hmang hian ṭangkaina an nei ve hrim hrim a; inanna pawh an nei. Heng hun hi mihring inbunruahna remchang a ni. Mihring hian a khat tawka inbun ruah ve fo a mamawh a. Kan rilru leh thinlung hi tih engthawl a, inbun chhuah hi kan mamawh ve hrim hrim a ni. Khawmpui lian te, Chapchar Kut te hi inbun ruahna remchang a ni a; zaikhawmnaa thlarau mite an han lam luih luih mai te pawh hi inbun ruahna chi khat a ni zel mai. Indem tawn hleih theih a ni lo.
Inbunruahna remchang a nih bakah inpholanna hmun ṭha tak a ni bawk. Talent hrang hrang neite tan mi hriata inpho chhuah hun ṭha tak a ni.
Ṭhangthar Khawvel a ni
Hman leh tun hi a danglam tlat avangin kut leh inkhawmpui kan hman dan hi a danglam zel lo thei lo. He khawvela thil awm eng mah hi an kumhlun dawn lo va; danglam rengna lo hi chu kumhlun tur reng reng a awm lo. Danglam reng khawvel chu hriatthiam a har a ni ang; kum upa lam tawh phawt chuan an hun lai nena a inan loh avangin ṭhangthar khawvel an hre thiam lo va; an hmu dik thiam lo va; an sawisel leh mai thin. Ṭhangthar nun hre thiam lo tute hi hmana ṭhangthar lo ni ve tawh ṭhin, an nu leh pate hriat thiam loh kha an ni ve tho a. Kan inhre thiam lo chhawng zel a nih ber hi.
Kum sanghnih zet kal taa Nazareth tlangvalin, “Tunlai chhuante(ṭhangtharte) hi eng nen nge kan tehkhin ang?” a tih hma daih atang tawhin, ṭhangthar nun ning Ṭhasiama te pawh mual an liam hnu daih, Rambuai chhoh laia Tleitir lukir fenchhingi leh Tleitir kekawr zuih lubuka te, Len lam lungkhamho meuh pawh pitar putar an nih hnu thleng hian ṭhangthar nun hi hmanlai mite nun aia chhe fe zawka ngaihna hi a la kal zel a. Hrethiam lo fe fe kan la nei zel a nih hi.
Ṭhangthar nun ning Thasiama kha ṭhangthar nun ninga thi niin an sawi thin a; a thawnthu pawh ngaihnawm ang reng taka sawi theih a ni. Mahse ṭhangthar nun nin vang ringawta thih theih a ni lo vang; a tar thi emaw a ni tal ang. Eng pawh ni se, ṭhangthar nun hre thiam lo leh pawm thiam lo hi dam ve reng tur kan ni lo mai thei asin. Ṭhangthar tan hnawksak leh ninawm kan ni thei a; ṭhangthar khawvel kalhmang hre lo lutuk chu ram hruaitu leh sakhaw hruaitu atan pawh an ṭha lo. Hmana BA pass, engmah inzir belh tawh lo, a ṭhing ring reng chu hruaitu atan an ṭha lo va. Kum tam tak kal taa Puritan Morality behchhan niawm fahrana ‘khap’ policy ringawt tuipui hi kum zabi 21naah hian a ṭha tawh lo mai thei. Kan khawvel hman mek mila kalhmang ṭha kan zawn chhuah a ṭha zawk ngei ang. Chu chu ram hruaitu leh sakhaw hruaitute mawhphurhna a ni.
Engkim hian boruak a nei a. A hun laiin chu boruak chuan min chiah a; a hlimawm em em rualin ngaihtuahna fim a tinu fo thin. Kan kut hman dan te, kan inkhawmpui hman dan te hi, a boruakah nuam ti viau mah ila, ngaihtuahna fim taka thlirin tihdan kawng ṭha zawk kan zawng zel tur a ni.
Inkhawmpui hi a hautak em em a. In khatah mikhual tam tak an han thleng khawm huk mai a; a hautak tih hi a chiang hle. Mi ṭhenkhat chuan inhawng takin an thleng ang; thenkhat erawh chuan thenawm khawveng hmaizahna avangin inhawng niawm takin an awm chawp mai mai ngeiin ka ring. Hman kum lawkah Aizawla veng hlun tak mai hian Synod Inkhawmpui an dawng dawn a; Kohhran in tinah mikhual an thlen theih leh theih loh te, an thlen theih zat tur te an zawt chhuak a. Synod palai thleng khawp an hmu zo lo va. A hranin an inngen nawn leh a; mikhual thleng thei tur mamawh chin an hmu ta chauh a ni. Sakhaw thil a nih avanga a hautakna lai hmuh phal loh hi a dik lo. A tawpah min tikulcho palh thei a; a tawna tawn buak aiin insiamrem lawk a fuh zawk ang.
Chapchar Kut hi Lal fanu Lianchhiarite hun laia an hman ang khera hman a ṭul tawh lo. Tunlai milin kan hmang mai tur a ni. Mingo hovin anmahni hnam tih dan tam tak, Pagan Religion lama an lo chin ṭhin te pawh telin Kristian sakhuaah, Kristian sakhaw mil theih tura siam remin an la lut mai a. Mizo kut hrang hrang, Chaphar Kut, Mim Kut, Pawl Kut te pawh hi tum tak tak ila chuan Kristianna kalh si lova siam remin seng luh theih vek an ni.
“Kan kal dan ngai hi a ṭha,” tih hi ze nghet nei ṭawngkam a nih theih rualin hmasawn tum lo testimony pawh a ni thei tho.