Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
UPSC LEH MIZO TE
UPSC result a lo chhuak a, kum dang ang bawkin Mizoram kan nil leh a. Hetiang hun hi mi ṭhenkhatin ṭhalai leh thang ṭhar dem zawnga anhla chham theihna hun remchangah an hmang ta a ni ber. Ṭhalaite hi kan han dem chiam a; tuna ṭhalaite an tun dinhmuna dahtu hi tute nge tih hi ngaihtuah a ngai zawk niin ka hria.
A lerah kan ṭhuai em ni? UPSC exam thei chin chu Graduate chin an ni tehmeuh mai a; chung mite lakah chuan beisei kan nei a; mahse Graduate kan neihte hi Eementary atanga kan enkawl danin a zir loh chuan certificate nen ringawta graduate, subject nihna tak tak man si lo an ni thei tlat a ni. Chuvangin a lera ṭhuai lovin a bul atanga kan ṭan ṭhat a ngai a.
Eementary education hi a ṭhat loh chuan a ler lama ṭhuai chiam hi a sawt lo. Zirtirtu lak thu-ah te, transfer thu-ah te kan uluk tawk lo fo a; Hun rei tak ata tawh kha Primary schoola thawk tur phei chu induhsakna nen kan inla mai mai niin a hriat hial a ni. Private School a ding sup sup a; ram danga mi hausain zirna ṭha siam tura an sum hmanga school an din ang a ni lo. Sap ṭawng kan ngaihsanna behchhana sumdawn nana din ang chauh an ni. Chung schoolah te chuan naupang eng angin nge an enkawl? Mahni ni ngam lo turin naupang kan enkawl a. an ṭhan len zelna atana ṭul lem lo thlengin discipline chhuanlamin kan khap a. Mahni ni ngam lo hi All India Levela exam hmachhawn hlawhtling turin beisei an harsa a ni.
‘Naupang an tlem’ tih chhuanlamin kohhran lahin School hmun neih phet an tum a; sawrkar lam lahin kohhran tihlawm tum niawm takin an lo pe zel mai bawk a. Naupang chu pali panga lek pawh ni se an tlem avangin an ‘right to education’ neih kha ngaihnepsak theih a ni lo. Right to education hi tam avanga awm a ni lo, mi mal right a ni. Kan kal dan en hi chuan Elementary education hi kan pawngsual a ni ber. Chutiang hnuaiah chuan All India Levela exam hrang hrangah ti ṭha viau turin ṭhangthar hi kan beisei thei lo vang.
Kan khawhawi a zim mah mah a ni. Mizoram chhung bak kan rilruin a pel hlei thei lo va; mi thenkhat rilru phei hi chuan Aizawl pawh a pel meuh lo. Kan khawhawi tizau turin lehkhabu leh chanchinbu kan chhiar peih meuh hlawm lo.
Nu leh pa zingah lehkhabu chhiar thin an tlem hle tih hi a chiang a. Kohhrana inhmang tak tak zingah pawh lehkhabu pathum Bible, Nilai zan thupui bu, Puitling Sunday School zirlaibu bak chhiar lo an kat nuk niin a lang. Mahni pawhin kan chhiar peih loh chuan kan fate hi lehkhabu chhiar turin kan beisei thei dawn em ni? Aizawl aiin Delhi-ah darkar khat velin ni a chhuak tlai a. Delhi-ah chuan zing dar 7:30 velah naupang school kal an chhuak tawh a. Keini darkar dawn laia ni chhuak hmu hmasa zawk hian dar 8-ah school kan ṭan peih lo a. IAS thar chhuah hi kan phu chiah lo a ni lo maw?
Zirtirtute hi eng ang nge an nih? UPSC lama hlawhtling thar chhuak thei tur an ni chiah em? Primary School atanga College leh University thleng hian zirtirtute hi en chiang ila; mahni hmasawnna tur tal pawha lehkhabu chhiar tak tak peih lo an awm fur niin a lang tlat a ni. Lehkhabu hrim hrim pawh ni lo, an subject zirtir thin kaihhnawih pawh chhiar zau peih lo an awm teuh a ni awm e. Hetiang zirtirtute hnuaia zir chhuak hi UPSC han bei viau ngam an ni dawn em ni? Zirtirtu ni ve si, lehkhabu chhiar peih lo chuan a zirlaite kha zirlaibu leh lehkhabu chhiar turin a kaihruai hneh tak tak lo vang. Amahin a chhiar phawt a ngai. Zirtirtu chu naupang chunga mawhphurhna nei, naupang nuna reading culture tuhtu tur a ni a; lehkhabu a chhiar taima ngei ngei tur a ni.
Sawrkar pawhin mawhphurhna a nei. Zirlaiin lehkhabu an chhiar tam theihna turin School-ah library a siam tha tawk em?
Zirna siam ṭhat a ngai kan tih hian Syllabus leh a behbawm chauh a ni lo, a department pumpui hi en chian a; lipse a; siam ṭhat a ngai a ni lo maw? Education Department Office hrang hranga thawkte hian education chhiat leh ṭhatah mawh an phur tih an inre tak tak em? Tun kum 2024-ah hian eng nge a an ka sawi mai thei lo; mahse tunhma chuan thingtlang atangin zirtirtu an lo kal a; Office dawr hrehawm an ti em em ṭhin a nih kha. Thingtlang zirtirtute hminga MR lo bill ta mai te an awm an ti, tak tak ni maw? Thingtlang zirtirtuten dawt tel miah lova MR Bill an theh luhte pawh an tihbosak chang a awm a. Hetiang hnuaia zirtirtute hi zirtirtu ṭha tak ni tura beisei theih an ni ang em? Zirtirtu dah pawimawh nachang hre lo leh zahder nachang hre lo chu zirna kaihhnawih department hrim hrima thawk tlak an ni lo. He department hnuaia thawk zawng zawng hian mipui sum(Budget) aṭangin hlawh ṭha tawk tak an la a; mawhphur ngam si lo chu thawk reng tur an ni lo.
Kan ram min hruai ṭhintu politician leh Officer liante kha han thlir let ila, ṭawngka baka ram hmangaih lo an tam hle niin a lang. Central sawrkar atanga sum hai luh a, mahni leh lainate invur hausak bak an ngaihtuah lo emaw tih mai tur a ni. Education leh ṭhalai hmakhua tak tak ngaihtuah aiin huau huau behbawma intihlar tumte pawh an awm thin niin kan hria. Khawvel ram hrang hrang han thlir ila, hruaitu fing reng reng chuan education(Elementary Education atanga ṭannin) an ngaipawimawh zel, Education tel lovin hmasawnna a awm thei lo tih an hre chiang a; sum ringawt hi zirna ṭha a tel loh chuan mihring nun tichhetu a ni tih pawh an hmu tlang a. Nasa takin zirna siam ṭha turin ṭan an la thin. Chutiang mi chu hruaitu kan mamawh.
Sawi tel loh theih loh chu Mizoram state sawrkar hnuaia sawrkar hnathawk dinhmun hi a ni. Kum eng emaw zat kal ta atang khan MCS din hmun te, MPS dinhmun te a ṭha ta em em a; an la ngun hle bawk. A fawng lam chelhtu an lo ni chho ta zel a; an service thuam that lamah an tha a kal hle bawk niin a lang. Tunah chuan Secretary thlengin MCS an kai chho thei tawh a. A harsa a harsaa UPSC exama IAS nih tum kher hi a ṭul em ni? Mizoramah, chhiah pe si lo, lal takin an awm thei a. An tan IAS hi a awhawm tehchiam tawh lo. Huaisen takin sawrkar hian hma la se la, MCS hi kum 10 vel la lo rih mai se la, Central service leh a dang hi kan bawh nasa deuh ngeiin a rinawm.
Mizoram sawrkarin Mission UPSC programme hnuaiah ṭhalaite tan remchang a siamsak a. Mahse he programme hnuaia mite hian an hun tiam a pelh veleh MCS tho an bei leh an ti. IAS nih tum tak tak an tlem a ni mai thei. Tak tak a nih phawt chuan an hun tiam kan pawtsei emaw a nih loh chuan tihtawp law law chi a ni ang.
Khawtlanga kan kal dan hian UPSC a phur chhuak lo hle a ni lo maw? Mihring hi kan awmna society in min hrual dan ang bak kan kai thei tak tak lo. Mi danglam bik tak, tuma mitmei veng lo nih a ngai a; chutiang chu Mizo rilru hian a ngam lo fo. Khawtlanga kan nih hona hi tun aia individualism hawi zawngin kal se la, Exam thil kher loah pawh hma kan sawn zawkin a rinawm.
UPSC hnuaiah hian IAS chauh lo pawh hna hrang hrang a awm a.. Mahse Mizo hian kan ngaihven lutuk lem lo. Heihi eng nge a chhan ni ang? Langsar pakhat chu Mizote hian Mizoram nuam kan ti. Kan ram nawm hrim hrim vang aimahin kan comfort zone a nih vang a ni. Vairengte thlang lamah chuan vai ṭawng hman a lo ngai tawh a; kan thiam tak tak si lo va, State dangah kan awm rei peih lo. Ṭawng hi hi kan mutan lian tak a ni.
Kan mutan su keh tur chuan Education bawk kha sawi nawn leh a ngai. Kan zirna kalphung hi sawi danglam dawrh ila. Class 12 thleng hi Mizo ṭawng vekin zir ila, exam pawh Mizo ṭawng vekin buatsaih ila. Amaherawhchu Spoken English leh Spoken Hindi hi tun aia nasain subject mal thlur angin zir ila. Huai taka Hindi or English kan hman theih a, keimahni ṭawng ngeia subject kan thiam nal viau bawk chuan India ram khawiah mah hian kan zum zuk bik lo vang.
Central Service lama kan tlin tam theihna tur chuan Zirna siam ṭhat bakah kan khawhawi leh sukthlek siam danglam hi tihmakmawh a ni ta. Zirna ziam ṭha tur chuan kan vantlang nun kalhmang te, kohhran hun hman dan hrang hrangte, tualchhung inrelbawlna te hi ennawn a siam ṭhat a ngai tel dawn a. Siam ṭha tura hma la ngam hruaitu kan nghak reng a ni.