Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
RAM DANGA HNATHAWK
“Mizoramah chauh hna thawh kan tum hi a dik lo; ram pawnah hna a tam” tiin hman aṭang tawh khan kan infuih ṭhin a nih kha.
Ram danga hnathawka chhuak chungchangah hian thawm a awm leh laih thin. Tun hnaiah thawm a lo awm leh ta a; thlirna tlang dang aṭangin i han thlir teh ang.
State dang pawhin an thawn chhuak a. Tunah hian Kerala aṭangin ram hrang hrang 182-ah hna thawka chhuak mi nuai 40 zet an awm.
Engati nge ram danga hnathawk tur kan thawn chhuah tih leh engati nge buaipui tham kan neih tih hi ngaihtuah a ṭha hle mai.
Kan ramah hnathawh tur a vang em ni? Kan ramah ṭhalai tan thawh tur a vang tih hi phat rual loh a ni. A vang lo a nih chuan thalai sang rual dawn lai hi ram dangah an chhuak lo vang. Mizoram pawna atanga hnathawka lo lutte thawh ang hi kan fate kan thawhtir duh meuh hlawm ang em tih hi zawhna awm thei a ni. BA/MA a pass a; ni tin cement chawk kawi tura beisei chi a ni tawh lo. A thiamna leh a degree kha kan ngaihtuah pui ve tur a ni. Ni tina cement chawk kawi turin MA pass a ngai lo va, a inhmeh lo hrim hrim.
Foreign hi kan ngaisang em em niin a lang. Foreign-a hnathawh hi eng emaw ti takin kan ngai bawk a. An thawh rim angin kan ramah hian thawk rim ta ila ei kan hmu thei tho awm asin.
Corruption hrin chhuah an ni lo maw? Hausakna inthlau ta lutuk te, hna thawhna remchang leh dinchhuahna remchang inang lo lutuk te hian harsatna hrang hrang min siamsak mek a ni.
Ram danga hnathawk tur thawn chhuah vak vak hi a ṭhatna a awm ang a; a ṭhat lohna pawh a awm ang. Ram danga an thawh hian an hlawh a ṭha viau a; rilru nei taka an inkhawl chuan in leh lo an rawn din mai a ni.
Ram danga hnathawk tura thawn chhuahte hi mi ina inhlawh tur an tam ber niin a lang. Vanglaini 4th May 2024 chhuakin a tarlan danin ram danga hnathawka an thawn chhuah hi 700-800 vel zet an ni a. Mipa nge hmeichhia an sawi lo. Mahse Housemaid tur an ni fur a, hmeichhia an nih ngei a rinawm. Heihi ngaihtuah chian ngai tak a ni.
Hnam zahawmna a bo deuh lo maw? A hmingah housemaid tih a ni a; mahse a nihna takah chuan chhiahhlawh ang a ni ber. Tun hma khan Burma lam aṭangin hnathawk kan chaw lut nasa a. Housemaid angin mi tam takin an ruai a. Kha kha mi tam takin Burma mi an hmuhsit bul ṭanna a tih theih awm e. Zodi leh Vulmawi rawn lar vanglai khan Burma mi kan hmusit ngai lo. Mahse housemaid an tam a; kan hmusit ṭan ta niin a lang. Tunah hian ram pawnah housemaid turin Mizo nula sangkhat dawn lai an chhuak a; rinawm tak leh ṭha tak pawhin thawk se, an va thawhna rama mite khan engti kawng mahin Mizo hnam hi min hmu ropui dawn lo reng reng a ni. Chhiahhlawh chuan a pu a zah a; a puin a chhiahhlawh a zah ngai lo. Unskilled labour kan thawn chhuah tam poh leh kan ram dinhmun hniamzia kan pho lang chiang tihna a ni a. Ram leh hnam hmangaih tak taktu tan chuan rilru a na tel lo thei lo a ni. State dang atanga an thawn chhuahte chu farm-a thawk tur te, Restaurant a thawk te, driver te, puanthui thiam te, carpenters lam te leh a dang tam tak an ni a. Housemaid hi chu an thawn ve e tih mai a ni.
State dang pawhin an thawn chhuak tih hi keini state te leh mihring tlem tan hian inhnem nana hman chi a ni ang em?
Ram danga awm na na na chuan an hmuh tam apiang an ngaina lo thei lo va; hmangaihna khura hnam dang luhpui tawk hi an awm reng dawn a; engtin pawh ti ila kan veng seng dawn lo reng reng a. Hnam dang tlangval nen an chetsualin kan dem rawn leh luai luai lawi si a. Nula sangkhat dawn lai ram danga an awm hi keini ang hnam tlem em em tan chuan uiawm tham an ni a. An thawhna ramah hian kum engzat nge an awm dawn kan hre lo. An awm chhung chuan nupui pasal neih kawngah an tan remchang a awm mang dawn lo va. Inthlahpunna lam ngaihtuahin uiawm tham an ni.
Ṭhalai lehkhathiam ram danga hnathawkte pawh hi thlir dan danga thlir theih a ni. Amah leh a chhungte tan malsawmna a ni a. Mahse hnam angina i thlir ang u. A vanglai tha chak leh a thiamna hmanga a thawh chhuah chu a thawhna ram ta a ni a. Mi ram tichangkang turin a va thawk a; hlawh an lo pe mai a ni. An thiam leh finna kha ram dangah an hmang daih a; a hlawkna tel tak taktu chu a thawhna ram kha a ni. An hlawh a tha em em a. Mahse a hlawh zawng zawng hi Mizoramah a lo lut miah lo. A hlawh chhuah a zirin a awmna ram sawrkarah chhiah a pe ngei ang a; chu chu Mizoram sawrkar hian chan a nei miah lo. A hmawmsawm man te, a thawmhnaw man te kha leh a ni tin khawsakna atana ṭul tam tak a awmna rama mi a lei lo thei lo va; a sum senna kha Mizoram pawn daih a ni.
Engtin nge ni zel dawn le? Kan ramah hian hausakna leh hausa tura remchanna hi chhungkaw tlem te kutah a awm reng dawn em ni? Central atangin ram hmasawnna tur sum a lo kal a; a ti thei fate hian an inchuh zo thin a ni ber a. Tunhma khan a percentage zawnga hauh nei tlatte pawh an awm thin niin a lang. Khatiang hnuaiah khan thalai taima leh rinawm tan chance a tlem lo thei lo a ni.
Kan ram hi tihhmasawn kan duh tak tak a nih chuan sawrkar project reng reng hi dik tak leh rinawm taka enkawl a ngai a. Project duangtu leh sawi chhuaktu nih avanga a hna tak tak kha fate hnena hlan dan ngaihtuah ṭalh tur a ni lo. He ram zim te, leilung hausakna tlem tak maiah hian kan theih ang anga kan insem rual lo a nih chuan kan inhlawm khatna hian kum za a daih meuh lo vang.
Hmasawnna kan thlir dan siam ṭhat a ngai. Pawisa tam tak awm ringawt hi hmasawnna a ni lo. A lo awm dan hi ngaihtuah tel a ngai a. Inhlawha sum tuak ringawt hi hmasawnna a ni lo va, Delhi tlang atanga sum sawi chhuah ringawt hi a ni hek lo. He ram leilunga innghat hmasawnna, State sawrkar tan pawha revenue siam thei te, mipui mamawh phuhrukna kawng te kan ngaihtuah tel a ngai a ni.
A pawimawh hmasa ber chu dan leh hrai lek kawh ṭhat a ni. Chu chuan mi tlem te kuta ram hausakna lut khawm tur a veng ang. Corruption leh Black money kan control a ngai a; kan control loh chuan mirethei tan bul ṭana hma lam pan a harsa reng dawn a ni.
Mi hausate an harhchhuan a hun ta hle mai. Mahni inhai vur chiam a; ṭhenawm khawveng aia ngah viau ringawt hi kan ram economy a ṭhat zel loh chuan ṭiau vut chunga in sa ang an ni. Hnam dang thilsiam hmanga khar chhawng sumdawnna ringawt hi ram hmasawnna a ni lo. Ei leh bar lam hawia intodelhna tura an hausakna hmanga bul min ṭansak thei kan mamawh tawh a ni.
Kan la inthawn chhuak zel dawn a nih chuan State dang tih angin hna hrang hrang tin zawnin sawrkar hian ruahhmanna siam se la. Housemaid ringawt ni lo, driver, mistiri, security guard, electrician, beautician, eirawngbawl thiam, tar enkawl thiam leh hna dang tam tak a awm a. Hengte hi training pe vek ila; an thawhna ram zawnsak bawk ila. Dan hnuaiah, mumal taka tih law law chi a ni. Odisha State-a Migration Supports and Resource Center ang te, Telangana Overseas Manpower Company ang te, Haryana Kaushal Nigam leh a dang dangte hi zirchian a; kan state sawrkar tana tih ve theih dan ngaihtuah law law a ṭha ang. Skill India International leh National Skill Development Corporation te kan sawrkar hian belbul ve mai se a ṭha ang.
Mihring maktaduai khat awrh kan awm a; ram danga hnathawh kan insawihmuh hrim hrim hi inngaihtuah chian kan ngai a ni lo maw?
A pawimawh ber chu kan ramah hian mi rethei leh hna thawh tur hre loten bul an ṭan ve theihna tur kawng siam a ni a. Corruption leh black money hi nasa takin do ila, mi tin hian hmasawnna kawngah chance thuhmun kan neih theihna turin dan hi a nihna ang takin hmang ila; ram danga inthawn chhuak kher lovin kan ram hmasawnna turin kan thawk thei ang.