Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

MIPUI LEH PARTY

Kum 1863 November ni 19-ah Gettysburg(Pennsylvania) hmuna Abaraham Lincoln-a thusawi ropui tak mai hi Democracy sawrkar sawi fiahna atan hman fo a ni. A hma lam thla 4 kaltaah Civil War laia indona rapthlak leh hautak bera an sawi chu he hmunah hian a thleng a. Sipai sing telin hliam an tuar a; sing chuang an bo a; sangriat vel an thi a. Sipai thite puala hun an hmannaah President Lincoln hian minute thum chauh thu a sawi a; a thusawi hmawr bawkna atan, “mipui ta, mipui siam, mipui tan” tih hi a hmang a. Mipui tih lai tak mai hi a pawimawh hle mai.

Mipui tih hi sap ṭawnga people tih tlukpuiin kan hmang ta a. Mahse kan ṭawnga kan lo hman ṭhin dan kha, mi eng emaw zat kal khawm, eng emaw thil bika pung khawm a kawk deuh tlat a. Chu chuan kan rilruah mipui tih hian a tam tam, majority a kawk deuh a ni awm e. Chu rilru avang chuan mi ṭhenkhatin mob rule meuh pawh an sawi ti tih mai thin.

Abraham Lincoln-an ‘people’ a tih hi chu hmun khata awm khawm hmur lam a ni lo va; khua leh tui min huam vek a. Punkhawmnaa tel lovin hmun kilkhawr deuhah mahni chauhin lo awm pawh ni ila ‘people’ zingah hian kan tel a nih chu. Pastor te, drugs addicts te, MHIP hruaitute, KS te, mi dik leh taima leh mi hlemhle thlengin min huam vek a nih chu. Kan vai hian sawrkarah chanvo kan nei vek a; khuarel danin min pek chanvo chu a tam ang, chung zingah chuan dan anga hremna te pawh hi kan thil tih a zira kan chanvo a ni.

Sawrkar hi mipui ta a ni. Lal chhungkaw ta a ni lo va, party mal ta a ni lo. Kan zavai hian, khua leh tui nihna nei tawh phawt chu sawrkar neitu kan ni.

A neitu chuan a neitu a ni tih a inhre chiang hle tur a ni. Kan rilru a inchen lovin a inang lo va, kan khawhawi a dang thluah bawk a chuvangin a neitu nihna inhre chiang turin mipui hi zirtir fo kan ngai a. A neitu nihna a inhriat chian a, neitu rilru dik a put phawt chuan awmze nei lova sawrkar sum kal ral mai mai hi a thlir liam satliah ngai lo vang. Neitu rilru a put phawt chuan sawrkar bungrua leh sawrkar ram tichhetuah a ṭang ngai lo vang.

A neitu chuan a thil neih a hre chiang tur a ni. Sawrkar kalphung te, sum chet vel dan te hi kan hre ve vek thei lo va, kan hre ve vek seng hek lo. Mahse kan hriat awm chin te, kan hriat atana ṭha chin te erawh chu hriat ve ngei kan tum tur a ni. ‘Politics lam ka ngaihtuah peih lo’ tih mai tur a ni lo. Kan ngaihtuah emaw ngaihtuah lo emaw, sawrkar zeizia leh politics hian min nghawng a, min khawih vek a ni. Kawngpui ṭhat leh ṭhat loh te, zirna ṭhat leh ṭhat loh te, hriselna lama inenkawlna ṭhat leh ṭhat loh te, kan tui in tur leh thil dang tam tak, sawrkar kuta awm, kan vaia min nghawng a tam em em a. Chuvangin sawrkar ṭhat leh ṭhat loh hi kan ngaihven a ngai a ni.

A neitu chuan a dik lo lai a sawisel thiang a; a sawi ngam bawk tur a ni. Kan awmna party huang a nih avanga en liam mai te hi sawrkar tichhetu leh ram ṭhang lai tibahlahtu a ni. Hlemhletna hi a khawingamtu nge kan nih a tiṭitu tih hi khua leh tuite tan zawhna pawimawh tak a ni.

A neitu chu mipui kan ni a; sawrkar hi ral thlir lutuk thei kan ni lo. Tute emaw nena hmehbel tlat tur a ni lo va, party mal ta anga en tur a ni hek lo. Sawrkar hnathawk leh hotu liante ta a ni bik lo va, Cabinet Minister chin ta pual tura siam a ni hek lo. Sawrkar thil reng reng, bungrua te, sum leh pai te, kawngpui leh tui lam te, kawlphetha lam hmanrua te, ram lei lungte hi mipui tana siam an ni a; a neitu kan ni ve a; dimdawi tur kan nih angina kan dimdawi bawk tur a ni. Vantlang inthiarna thleng hian a neitu kan ni a; a neitu chuan neitu rilru dik tak a put phawt chuan a tibawlhhlawh lo vang.

A neitu chuan a thil neih a venghim ṭhin. Ram tichhe theitu hi pawn lam hmelma chauh a ni lo va; chhung lam hmelma an awm bawk. Hlemhletna te, thatchhiatna te, mahni hmasialna uchuak te hi kan hmelma an ni. Heng lak aṭanga kan ram venghimtu tur chu mipui te kan ni. Ram leilung hrim hrim pawh ven him a ngai. Ramngaw humhalh kawngah te, tuihna humhalh kawngah te ṭhangthar leh ṭhalai an harhchhuak mek a; an tha tichak turin mipuiin mawhphurhna kan nei ve a ni. Ram leilung leh ramngaw leh nungcha tichhetu chuan ama lu chungah mei ling a chhek khawl a ni.

Party leh mipui leh sawrkar hi: Inthlang ram kan nih miau avangin Political Party tel lovin sawrkar a ding thei lo. Chuvangin party hi a awm zel ang. Political party kan neih ṭhat leh ṭhat loh a zirin kan ram leh hnam hi a chhiain a ṭha mai dawn a ni.

A chian theih nan Party leh mihring taksa hi khaikhin ila a ṭha awm e. Mihring chuan ruhrel kan nei a; tisa kan nei bawk a. Ruhrel tel lovin mihring kan dam thei lo; dam khiah pawh ni ila kan che thei reng reng lo vang. Ruhrel hlang hlak ringawt nen mihring hi kan dam thei lo bawk a. Ruhrel tuamtu leh suih khawmtu tisain a tuam a; ruh ni si lo, taksa tana pawimawh eltiang tam tak a awm a; a hran ngata zir tham an awm. Politics kan tih pawh hi chutiang chiah chu a ni a; a ruhrel an awm a. Party hruaitute bakah, khaw tin leh veng tina unit hruaitute thlengin a ruhrel pawimawh tak an ni. Heng mite tel lo hian Poltical Party chak tak a awm thei lo va; inthlannaah chak theih a ni lo. An pawimawhin Party chakna atan an ṭangkai hle naa mihring taksa ang bawkin a ruhrel ringawt hi chakna tham an ni lo. Mipui an mamawh a. An mamawh chu neutral/swing vote an tih hi a ni. Neutral/swing vote tel lovin inthlannaah chak theih a ni lo. Chung mite chu ruhrel tifamkimtu tisa ang an ni.

Inthlannaa chak party-in sawrkarna an han siam a; sawrkar kha an ta bil emaw an ti tlat ṭhin hi kan buaina bul a ni. Party mi leh sa ngau ngau hmanga chak emaw intiin an han che chiam ṭhin a; neutral vote/swing vote neitu mipuite hi an sawrkar laiin min hmuh kân thin a; an tlak phah ṭhin. Tun thleng hian party ruh tak tak tam tak chu an la harh chhuak chuang lo.

Party-a hah taka lo thawk tawh te chu duhsak loh theih loh chin a awm ngei ang. Ram dangah pawh an tih dan a ni thui viau. Mipui nawlpui pawh hian pawm thiam chin an nei fo thin niin a lang. Mahse, mipui thik khawp leh an mit tikham khawp a induhsakna hlei hluak a awm erawh chuan an tla dawp zel mai a. Party mi leh sa induhsak uchuak viau hi lal rengna a ni lo tih tuna sawrkarna chelh mekte hian hre thei tak maw!

Inthlan dawnah ram leh mipui tana thil ṭha tak tak an rawn pho lang a; mipuiin kan lo thlir a; ṭha nia kan rin ang zelin vote kan thlak a. A thlang tlingtu mipui beiseina hi an zah ngei ngei tur a ni. Mipui chuan eng nge an duh? Sawrkar ṭha an duh a; rorelna dik an duh a ni. Kan ram kan hnam hmasawnna tur te, dan hmaa mi tin kan intluk theihna tur te hi an duh a. Chutiang ti thei leh thlen thei tur nia an ngaihte an vote ṭhin. Chutiang mipuite chu Mizo zingah tam tak an awm a; inthlannaa chakpui tham an ni tih hun kal tawh khan a lantir a ni.

Chuvangin, tuna sawrkar mek pawh hian heng mipui tam tak duh dan hi ngaihthah mai lova a zah thiam a; dan anga a kal mai hi kan ram tan malsawmna a ni ang a; anmahni pawhin an ṭhat pui ngei ang.