Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
KHAWVEL MAWI HI KA THLIRIN
Khawvela thil nung zawng zawng zingah mihring chiah hi mawi leh nalh hrethiam tura rilru leh ngaihtuahna nei a ni. Chutiang ti thei tur chuan lei leh van siamtuin a siam a; amah anga siam thil nung dang an awm lo.
Pangpar mawi tak tak te, ram leilung pianken mawi leh ropui tak tak te, sava leh nungcha mawi tak tak leh an hram mawi tak tak te, mawi ti a ngaihnawm ti a, hmuhnawm ti thei tura duan chu mihring chauh hi a ni. Hla thu mawi tak te, rimawi nalh tak te, zaithiam zai mawi tak te hi mihring tana mawi an ni a. Ama tan, a chanpual atan liau liau mawi hi a mawi a ni.
Thil hrim hrim hi an mawi sa nge mihringin mawi a tih avangin a lo mawi ta mai? Ram pilrilah, mihring reng rengin an tlawh pawh lohnaah pangpar a par mai thei. Tumahin an hmuh miau loh avangin eng rawng nge, eng ang nge tumahin an sawi thei lo va, a mawi leh mawi loh sawi theih a ni lo. Hmutu mihring, mawi titu mihring an tel ngei loh chuan an mawi thei lo. Thil mawi mawina chu mihring thinlung, tuma hmuh theih loh, ril takah a awm.
Chu hmun ril tak, mihring chhunga awm, tuma luh theih lohna chu thu leh hla leh arts ṭobul, a hnar a ni a; kan hmuh phak loh hmun ril a ni a, sawrkar danin a thleng phak lo va, sakhaw thilin a luh chhuah thei lo. A lo par chhuah dan erawh chu sawrkar dan leh sakhua hian a khap bet thei thung a ni. Chutianga khap beh a nih chuan par chhuak miah lovin a tham ral daih fo a, a chang chuan hlet a chhuah thin bawk.
A mawi tih zawng mawi ti turin zalenna a nei a; pangpar mawi a tihna te, rimawi mawi a tihna te chu a thinlung chhung, tuma luh ve theih miah lohnaa awm a ni a; chu chu tumahin kan lak bo sak thiang lo. Ama ta liau liau tura khuarelin a duansak, mihring a nih avanga a chanpual a ni. Hla mawi tak a ngaihthlak laia a lunglenna te, a thinlung a nghawr dan te chu a zalenna a ni. A thinlunga thil mawi mawina kan laksak thiang lo ang bawkin, pawnlama mawina siamtu leilung mawina chu kan suasam mai mai tur a ni lo.
Amah aṭanga mawina rawn inpho chhuak pawh chu hmun ril tak aṭanga lo chhuak a nih avangin a mawi dan a ril a; a lo chhuahna a ril poh leh a mawiin a ril thin. Thu leh hla te, arts te hi a phuahtu thinlung ril tak atanga lo chhuak a nih chuan mi dang rilru a hneh hma bik a. A lo chhuahna mihring chhunga mihrinna chu a thih hma chuan kan la bo thei lo va; a zalenna pawh kan lak bo sak tur a ni lo. Mihring a nih avanga atana ruat leh a chanpual a ni. A duh apiang mawi a ti ang a; a duh apiang nalh a ti ang chu! Amah atanga arts leh a behbawm lo chhuak pawh chu a thinlung ang pu thiam lo tan sawisel chin tawk a awm tur a ni. A lo chhuahna a ril a; hmun zalen tak atanga lo par chhuak a ni si a.
Mihring chuan, ni chhuak a hmuhin beiseina thar nei se la, ni tla tur mawi ti takin thlir se la, rimawi a ngaihthlakin a lung nona kai chhuak rawh se; pangpar mawi leh ram leilung mawi a hmuhin hlimin khat rawh se. Hla mawi leh thu mawi tak tak a hriat a a chhiarin hlimin khat rawh se. Heng zawng zawng mawina hi ama chanpual tura siam an ni si a.
Thil siam mawi tak tak te hi, Pathian awm ring lotu chuan, Siamtu Pathian ring lo mah se, thilsiamte leh an mawina hi a mamawh tlat avangin a dimdawi tur a ni.
Pathian ringtu chuan, thilsiam mawi tak tak te hi a mamawh an nih avang leh, Siamtu Pathian ropuina avangin a dimdawi tur a ni.
Khuarel thil siam mawi tak takte mawina hi mihring chanpual tura siam an nih lai hian khuarel thil tichhiaa suasam thintu chu mihring bawk hi an ni.
Mihring chu a ropuiin a pawimawh a; a mawhphurhna a sang hle bawk a. Rilru hmang thei tura duan a nih avangin a tih chhiat theih a tam a; a siam that theih pawh a tam.
Thilsiamte hi miin mawi ti lo mah se, an mawina hian a thinlung thleng lo mah se a suasam thiang ta tihna a ni lo. Amah chauh hi khawvela cheng a nih loh avang leh, amah leh amah ringawta a khawsak theih loh avangin, a mihring puite mamawh bakah an mawi tihzawngte suasam turin thuneihna a nei lo.
A duhamna avangin thil siam a suasam a; a mamawh aia tam a tichhe fo thin. A damkhaw chhuahna chauh a ngaihtuah lo va, mi dang el phak nih a tum a; mi dang a thlir a, mi neih ang neih loh hlauvin a hmanhlel a; a neih saah lungawi lovin a dang neih belh a tum a. Chu mai chu a ni lo; mi dang neih aia tam neih a tum fo a; mi dang chunga lêng nih chakin a mamawh aia tam daih a khawl khawm a. Khuarel leh a behbawm aṭanga hausakna neih tumin, a chanpual tura siam thil mawi leh an mawinate a tichhe ṭhin a ni.
Mi dang aia neih tam chaka a tuihalna chuan khuarel thil vawn ṭhat aiin a thinlung tuihalna a dah pawimawhtir a. Sum leh pai duhin, hmasawnna hming chhal meuhin a che chhuak a; leilung a tichhia a; ramngaw a tichhia a; nungcha a tichereu a; he mihring, thilsiam zinga a chungnung ber dinhmun luahtu inti hian, thilsiamte hi mahni hmasial takin a tichhe thin a ni.
Ramngaw a tihchhiat avangin khawvel boruak a lo lum a; amah bawkin hrehawm a ti. Ruahtui tlak dan a mumal lo va, a hun lovah khua a kheng a; a hun lovah ruahpui vanawn a rawn sur a; thlipui a lo tleh a, amah bawkin a tuar leh thin. Nungcha an mang a. Tuikhur a kang a; lui a kâm a; amah mihring bawkin a tawpah chuan a tuar leh si a ni.
Hmasawnna chhalin boruakah bawlhhlawh a phuh chhuak a; chu chu amah bawkin a hîp lut leh a; a hriselnain a lo tuar a. Boruak bawlhhlawh avangin chuap leh thluak lam harsatna te, natna dang tam tak a tuar a; naupang leh hmeichhia leh kum upa lamin an tuar nasa bik a. Boruak bawlhhlawh avangin kumtin mi maktaduai sarih zetin an thih hma phah thin a ni.
Boruak ṭha a mamawh a; tui thianghlim a mamawh a; leilung a mamawh a. Heng thilte hi inkungkaih leh inzawm vek an nih avangin pakhat tihchhiat chuan a dang a nghawng nghal zel a. Mihring hian, he khawvel leh a chhunga thilsiam mawi leh ropui tak tak hi, atana malsawmna an nih zel theihna tura enkawl leh venhim a tum tur a ni.
Khawvel thil siam mawi tak takte hi mihirng lungnona ti tho tura siam an ni ringawt lo va, a nunna atana ṭangkai tak tak vek an ni, Chu chu a hriat chian a, a dimdawi thiam hle a ngai a. Hmasawnna hminga thil tam tak siamin thil tam tak neiin awm mah se, khuarel ken tel leilung leh a chhunga thilsiam mawite hi a tihchhiat chuan ama lu chungah meiling a chhek khawl tihna a ni. UN Secretary-General Antonio Guterre thusawi, “Mihringte hi nungcha timangtu lian tak an ni a,,,keimahni kut ngeiin kan inti mang mek tihna a ni,” a ti a. Thilsiam leh khuarel kan dimdawi thiam loh hian keimahni kan intichhe tel tihna a ni.
Thilsiam dangte hian mihring an mamawh lo, mihring erawh chuan thilsiam dangte hi a mamawh em em a. An mawina ringawt piah lamah, a nunna leh hriselna atan a mamawh a. A finna lo pung zel hian thilsiam dang pawimawhzia a hriattir ang a; chu tih hunah chuan dimdawi nachang leh humhalh nachang a hre tawh ang. Chutih hunah chuan mihring hi, amah hi ama tan malsawmna a lo ni tawh ang.
He khawvela thilsiam mawi tak tak leh ṭha tak takte hian mihring fate harh chhuah hun an nghak mek a ni.
Khuarel thil humhalh kawngah ṭhangthar an harh chhuak mek a; harh chhuak zingah nge i tel, harhchhuak duh loh zingah? Khuarel thil tichhetu nge i nih humhalhtu?