Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
A LEM LEH A TAK
Bible in “buh lem leh buh tak chu ṭo za rawh se” a ti a. Kum sanghnih zet a liam hnuah pawh hian kan la ṭo za ta zel chu a nih hi. Thlarau mi tak tak karah keini ang mai mai hi kan la inzep hram hram a; buh seng hunah erawh chuan a lem na na na chu buh sengtuten min la dah hrang ngei mai dawn si a; kan hmabak a ropui viau dawn lo niin a lang a, a huphurhawm hle mai.
Tunlaiin certificate lemin sawi a hlawh hle a. Lehkha(document) lem hi thil thar, kan vawi khat hriatna a ni lo. Hman ata tawh BA certificate lem te, ration card lem te, birth certificate lem te, Domicile certificate lem te, tribal certificate lem te kan bengah a ri tawh a. State pakhat atang phei chuan driving license lem pawh a lo lut thin an ti. A rei tawh a; eng nge an nih chiah kan sawi thei tawh lo. A lehkha lam lem chiah si lo, a kum lam lem tlat te pawh a awm ṭhin a ni ang, ‘back-date’ tih thu hi a ri ve fo tlat a ni.
Zirna lama Certificate hian kan thiamna leh kan nihna a tar lang a. Certificate lem chuan ka nih lohna kha ka nihna angina a tar lang thung a. Mahni nih lohna ang certificate neih duh tlatna hi mihring thinlunga sual hna thawh a ni phawt mai a. A lem tih hre reng chunga lo pawmtu pawh eng ual a ni bik lo.
A lehkha lam dik thlap, a tak tak ni bawk si, a mihring lam chiang kuang chiah lo hi an awm thei tho awm e. BA certificate nei zawng zawng hian BA certificate in a entir thiamna tak tak an nei phak kher ang em? Nei lo ta se a certificate lam ni lovin amah lam kha a lem a ni deuh roh tihna a ni thei mai ang em?
Sakhuaah pawh hian a lem kan tam hle awm a sin. Biak in lama Kristian ṭha tak, mahni office lama sakhaw nei lo ni awm taka che leh tho si te pawh a awm theih awm e. Zawlnei tak taka pawm harsa tak, a lem tih dawna haw viau tur leh huatpuitu ngah ve phian tur si te pawh hi kan nei nual awm e. A ṭhenin kan ram thlir khumin tuipui ral min thlir pui thul, kan ram lam an han hawi leh thul; a ṭhenin khawvel thil thleng eng eng emaw hmeh belin min sawi ṭhaih a; a ṭhenin kan hma lam huna thil thlenga mawi lo, a tak ram hlat hmel deuh deuh min sawi hmuhin min tiam thlazen bawk a. Keini ang duang tan chuan a lem leh a tak thliar sen rual loh an ni ber a; kan thliar thiam hek lo. A lem tur hrim hrima buatsaih leh siam, milem te, lemchanna dawhsanga che te hi chu thu hran an ni daih a; chutiang pawh ni lo, lem ve hrim hrim hi kan awm a ni awm e.
Pawisa lem hian kua a hreuh ve fo mai bawk a; rangkachak leh lunghlu lem hi khawvel ram hrang hrangah sumdawnna atan an hmang ṭhin bawk a ni awm e. Hmangaihna lem ni awm tak tak lah hian min chiahpiah phian bawk niin a lang. Thingzai kan han lei a. Chartin(4x3) leiin 4x3 tling miah lo, 4x3 lem chauh kan lei thei a. Cubic lung kan han lei a, cubic tling reng reng lo, cubic lem lem chu cubic leiin min leitir tlat bawk a. A lem hi chuan min va han chiahpiah tehlul ve le.
Ram leh mipuiin an chhiatpui ber chu ram hmangaihtu lemte hi an ni. Ram leh mipui aia mahni indah hmasa tlat an ni a. Sawrkarah chanvo eng emaw han nei ve ṭhin mah se anmahni leh an tu leh fate, an lainate an vulh chiam ringawt a; an zak chuang lo va, an insawi thiam a, ngaisangtu lah chu an nei ve zel lehnghal.
Heng bakah pawh hian a lem han intihsak dawna mi pawisawi hlauhawm tak tak a awm thei ang. Ram changkang tawh ho tihdan kan hmuin kan hria a; kan han ti ve a. “Ti ve” hi kan ni ngawih ngawih mai a; a lem ru riau. Mahse kan hlimpui ve em em a; kan hlimpuiin kan buaipui mah mah emaw tih awl tak a ni fo. Mi fir deuh tan phei chuan a hnam pum ang hian lem taka min hmuh phahna tur a ni thei hial ang. Mahse heng hi tu tan maha pawi tehchiam lo te, India dan kalh lem lo te an ni a; a ngeiawm zawnga thlir lo va, pawm thiam chin neih ve mai hi a hahdamthlak zawk a ni.
Kum sawmthum vel hma lam atang tawh khan contractor ni chiah si lo Contractor lem kan hre daih tawh a; contract hna an thawk ve fo niawm tak a ni. Sawrkar hnathawk aikal la an awm a. Dan pehhêl a aikala thawk an nih chuan, sawrkar hnathawk, Government servants tak tak ni lo, sawrkar hnathawk lemin hna a thawk tihna a ni.
A lem leh a tak inchawhpawlhna khawvelah hian kan lem dial dial a ni ber. Kan chian loh dan hi a chiang lutuk mah mah a ni e. Engkimah hian lutuk a awm a; lutuk a pelh hian harsatna a thleng thin. Lemah pawh lem leh lutuk hi chu ngeiawm a tling phak a; lemchang meuh pawh hi lem leh lutuk chu a hmuhnawm loh. A lem leh a tak inpawlhsawp pawh hian lutuk a thleng tur a ni lo.
He khawvela kan awm chhung hian a lem leh a tak hi kan cheng za lo thei lo va; thil thenkhatah phei hi chua a lem leh a tak chin kan thliar dan hi a inang lo viau lehnghal a; inthliar fim hleih theih a ni lo. Sakhaw thilah inthlit fim tum em em, a hlanga awm tuma hmun pakhata pem khawm a, in lak bing tum an awm fo a; rei an daih thei lo. Inla hranga inla bing lem lo, an khawsakna hmuna an sakhaw kal dan chauh lekkawh tum an awm thin bawk a. Mahse an hlawhtling bik lo. Islam ram ṭhenkhatah Islam dan Sharia hmanga inthlit fim an tum a; sakhaw zalenna a bo a, mihring nun a chep a; ram nuam an ni thei lo. Calvina pawhin Geneva khawpuiah a ngaihdan fir taka lekkawh a inthlit fim a tum a; a kumhlun thei lo.
Kan tarlan ang khian a lem leh a tak hi thliar fim lutuk chuan khawsakho a harsat bakah zawh loh nghawngkawl inbahna a ni thei bawk a. A tawk chin hriat thiam a harsa ngang a ni e. Mahse India khua leh tui tana ramri danglam thei lo a awm a; chu chu Sawrkar Dan hi a ni. Documents lem chungchangah pawh Sawrkar Dan a kalh em tih hi kan tehfung tur a ni. Dan a kalh miau chuan hremna kan chungah a tla ngei bawk tur a ni. Chu bakah, chutiang ang thuptu emaw, hmu lo dertu emaw, a dik lo tih hre chunga pawm luitu emaw chuan sual a thurualpui tihna a ni bawk. Hetiang kawngah hian politiciante hi man an harsa hle ang. Thuneihna an neih laiin an lal phian mai si a; an hnuaia officer te ziaka hrilh lova ṭawngkaa an hrilh chuan thubuai hla buai a lo awmin evidence neih a harsa a; politician an fihlim laiin an duhzawng titura an nawr luih official lamin zawnga tuar ai an tuar hlauh thei tlat a ni.
Sawrkar Dan bakah, ka eizawnna leh ka hnain a ken tel Code of Ethics a kalh em tih hi zawhna pumpelh miah loh tur khawpa pawimawh a ni. Hei hi kan intehna tur tehfung a ni a; mahni thua tihdanglam mai mai chi a ni lo.
Pathian Thu nen a inmil em tih hi Mizo Kristiante hian tehfungah kan hmang ngam tak tak em? Pathian zahngaihna phena bihruk paha lemchan hi kan tum deuh em ni?
“A lem” hlir awm khawm chuan ‘raltiang ram’ kan kai mai mai dawn lo va. A tak hlanga khawsak theih a ni lo va, inpawm thiam chin a ngaih rualin Sawrkar Dan leh Code of Ethics hmanga a lem leh a tak kan thliar a, huaisen taka kan inchhawk ṭhen fo erawh chu a ngai a ni. A lem leh a tak hi dah hrang hlak thei ziah lo mah ila zem khata khung tur tihna erawh chu a ni lo. A lem na na na chu hnawl tur chin kan hre hrangin kan hnawl ngam ngei tur a ni.