ZIRNA

Mi zawng zawng tan zirna hi tihmakmawh a ni a, an ban phakah a awm ngei tur a ni. Zirna tel lovin mihring hian hmalam a pan thei lo va, zirna aia ṭha, a thlakna tur hi khawvelin a la hmu chhuak lo.

Mihring lo piang chhuak phat hi zirtir ngai miah lovin a ṭap nghal a; ṭah loh hi chu zirtir a ngai vek a ni ber. Hnute hnek meuh pawh hi eng emaw tia kaihhruai a, zirtir a ngaih chang a awm. Zirna hi mihring a nih avanga a chanpual a ni nghal a ni.

A mit hmuh leh benga a hriat apiang a zir a; rei lo teah a nu leh mi dang a hre hrang thuai mai a. Chaw ei a zir a; kal a zir a, ṭawng a zir a. Engkim mai hi a zir zel loh chuan mi pangngai a tling thei lo va, zir zelin puitlin lam a pan thin.

Hmakhawsang ata tawh, School awm hma daih aṭang khan an lo inzirtir tawh thin a. An ni tin nuna an mamawh hrang hrangte chu an thiam ang ang leh an theih ang angin an inzirtirin an inhlan chhawng zel thin. Ramsa pel dan te, thang kam dan te, in leh lo din dan te, thlai chi thlak leh hlo thlawh, buh seng leh a behbawm, an thiamna neih ang ang kha an inzirtir chhawng zel thin a ni. Mi tinin an kut kalna lam an zir tlangpui a; chu chu loh theih loh a ni.

Chutiang chuan inzirtir chhawng zel lo se civilization hian hma lam a pan thei lo vang.

Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo. Hla phuahtu chuan “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo,” a ti a. A sawi tum chu Pathian fak turin thilsiam dangte chu hrilh leh zirtir an ngai hauh lova, mihring erawh chu zirtir loh chuan Pathian fak nachang a hre lo tih a nih hmel a. Mahse, Pathian fak chauh lo pawh mihring hi chu zirtir chawp a ngai hle.

Zirtir ngai a nihna hian zirtir theih a nihna a keng tel a; chu chu atan malsawmna hnar a ni.

Ram hmasawnna turin kawng hrang hrangin hma kan la a, mi neih ang neih ve tumin theihtawp kan chhuah a; mahse, hmasawnna lungphum nghet leh tlo, a bul ber chu ‘zirna ṭha’ hi a ni. Zirna ṭha kan neih loh chuan hmasawnna nghet kan nei thei lo vang a. Khawtlang nunin hma a sawn thei lo ang. Entirnan: Faina chungchang hi lo ngaihtuah ta ila. Zirtirtu pakhat chuan, “Mizo ṭawng tal pawhin MA lo pass se la, khawlaia e mai mai thinte hi an e mai mai lo ang,” a ti. Hei hian kan ni tin nun tak takah pawh zirnain min nghawng hle tih a tilang a ni.

Tu ta nge? Zirna hi tu ta bik mah a ni lo a; kan zavaia kan chanpual tura siam a ni a. Zirna hi Mipui ta, sawrkar ta a ni. School building leh a behbawmte chu mi mal ta emaw, Kohhran ta emaw, Pawlho ta emaw a ni thei a, Zirna – Education erawh chu sawrkar ta a ni a; mipui ta a ni. Mizoramah hian neitu an awm lo em ni tih a awl fo thin. Zirna hmun kan humhalh ṭha duh miah lo va. Naupang an tlem deuh chuan Kohhran leh NGO lam hian School hmun hmate an it thuai a; neihsak an tum mai a, neihsak ta pawh an awm nual awm e.

Zirna lam enkawltu Education Department-a thawkte hian neitu rilru puin humhalh an tum ṭhin reng em kan hre lo va. He department-a thawk ngeite hi School hmun mi dang hnena hlan theihna tura inhawng tak an awm ṭhin ngei niin a lang thung.

Tunhma deuh aṭang khan Education director hi IAS lam chan a ni ta a; a ṭhat zawkna a awm ngeiin a rinawm. Mahse kan zirna erawh chuan a ṭhat phah tehchiam lo niin a lang. Bureaucrats lam hian Department hrang hrangah post an chuh chak hle niin an sawi a. Anmahni tan chuan a ṭha mai thei a, zirna atan hian a ṭha chiah em tih erawh chu sawi a har hle mai. Bureaucracy hi a len lutuk chuan phurrit a ni thei a. Tuna kan neih mek Bureaucracy hi keini State te tak tea tan chuan a lian lutuk tawh niin a lang. Zirna bikah phei hi chuan politician leh bureaucrats an inrawlh nasat chuan zirna a chhe fo thin tih hi kan ngaihdan a ni.

Khawtlang hruaitute leh nu leh pate hian neitu rilru an pu tawk lo. Dem theih an ni lo ang. Zirtirtute leh School hmunhma thuah thuneihna an nei lo mai a ni lova “aw” an nei lem lo. Hetiang dinhmunah hian tute mah hian neitu rilru kan pu tak tak lo taw pang. Dik tak chuan Headmaster meuh pawh hian a thawhpui zirtirtute chungah thu a nei tehchiam lo. Thawk ṭha duh lo pawh a en liam mai mai loh chuan tih theih a nei lo. Chutiang zirtirtu zawmthaw chu amah aiin hotu sang lamah a lo tlatlum zawk thei tlat. Heihi a hmaa kan sawi politician leh bureaucrats inrawlh nasa lutuk ṭhat lohna pakhat a ni.

Neitu rilru pua zirna enkawltu tur kan mamawh a ni tih hi tuna kan dinhmun hian a tichiang awm e.

Kum 30 chuang kal taah khan Zirtirtu pakhat chu Vana Pa Hall-ah zirtirtu kalkhawmnaah a kal ve a. Khual lian chu Education Minister a niin thu ṭha tak a sawi a ni awm e. Zirtirtu chuan, “Kal khawmnaah hian thu ṭha tak hi min sawi khum a; education pawimawhzia te, zirtitute pawimawhzia te hi an sawi kur luk a. A taka siam ṭhat tum tak tak mang si lo,” tiin an inhmuhkhawmna atanga a lo haw chuan a sawi a. Tun thleng hian zirna hian a ngek a bak a hlawh lo a ni ber a. Neitu rilru pua siam ṭha ngam leh siam ṭha tur a mamawh a ni.

Hman atang tawh khan zirtirtu thi te, retired te an awm fo a. An hmunruak hnawhkhah lohin a tlingkhawm a; chutih laiin bureaucrats lam chu kum tin lak an ni lawi a. Ram siam thatna kawngah a bul lam ngaipawimawh lovin a lerah kan ṭhuai a; rahbi kan rap dik thei lo a ni.

Zirna lama pawimawh em em, a lungphum ang hiala sawi theih Elementary Education phei hi chu kan namnul nasa hle tih loh rual a ni lo. Zirtirtu lak chungchangah te kan uluk tawk ngai lo va; hna dang hmu zo lo hnawhkhawmna tur emaw kan tih chang te pawh a awm ṭhinin a ngaih theih hial a ni. Khang hun te kha kalsan ila, Elementary Education aṭang hian zirna hi siam ṭha ila, chu chu a hlawhtlin theihna turin an inenkawlna hi siam danglam ngam bawk ila, kan hma a eng deuh ngei ang.

Zirna siam ṭha tur chuan inrelbawlna siam that phawt a ngai tih hi keini tehlul ai chuan kan hotute hian an hrechiang hlein kan ring. Keinin inrelbawlna kan tih leh kan hotute tih hi a dang daih maithei e. Primary School inrelbawlna leh a kaihhnawih atanga siam ṭhat a ngai a nih chuan huaisen taka siam ṭhat mai tur a ni.

Zirna tel lovin tumah hi khua leh tui ṭha an ni thei lo va, ram leh vantlang nun a hrisel thei lo. Zirna chuan khua leh tui ṭha a hring chhuak a. Chutiang mi chu mi hmantlak an ni thin a. Tuna kan ram harsatna tam tak chu zirna tha nei ila kan hneh thei ngeiin a rinawm.

Mi tute pawh hian mihring puitling ni turin zirna kan mamawh a. Mihring chuan a zir loh chuan ramsa aiin a danglam tak tak thei lo. Tharum thawh chungchang te, sual hrang hrangah te dinhmun hniam tak a luah reng a. Zirna hi mi mal leh ram tana hmasawnna leh changkanna kawng awm chhun a ni.

Zirna hi discipline a ni. Lehkha zir hi mahni inthununna a ni a. Peih lo chung chunga kan zir te, ngaihnawm kan tih miah loh kan han zir tlatte hi mahni inthununna bul kan ṭan tihna a ni a. Chutianga zir ṭâng ṭâng a, zir chhuakte chu anmahni zawn zelah an lo puitling mai a ni.

Zirna hi kan siam ṭhat a, a hun hmaa zirna bansan, drop-outs kan tihtlem a ngai. Drop-outs zawng zawng hi misual an ni kher lo. Mahse, drop-outs kan ngah chhung chuan khawtlangah misual leh mi awm ṭha duh lo kan ngah reng ang.

Zirna ṭha leh ṭha lo hian kan vaiin min nghawng vek a ni.