KAN ZIRTIRTUTE KHA

Nimin piah mai kha “Zirtirtute Ni” a ni a; “Zirtirtute Ni” a lo thlen hian kan zirtirtute kha ka ngaihtuah chhuak fo ṭhin.

Primary School kan han lut a, naupang bal tak tak, ṭhing ve tak tak kal khawm kha dawhtheih takin min hui khawm a. Kan zirtirtu Pu Raltuthanga khan, “Kar tin in inbual theih loh pawhin kar khatah vawi khat tal in lu su rawh u,” min ti fo thin a. Mahse tui a harsat bakah kan mawl ve hrim hrim avangtein kan zawm hlei thei lo. Kan balh miau avangin hrik leh hrikhrah kan ngah hlawm reng a ni. Chutiang naupang bal leh harh deuh deuh kal khawm kha dawh thei tak maiin min han hui khawm tehreng a nia.

Tlai Sikul ban dawnah naupang zawng zawng, “Khua a thim dawn Lalpa, Kan aw ngaithla la…Amen, Amen, Amen,” tih hla sain kan tawngtai rual ṭhin a. ‘Amen’ vawi khatnaah a rukin ka meng a, thawm dim takin kawngkapui ka pan a; ‘Amen’ vawi thumna zawh rual chiahin kawngkapui pawn lamah, “Ka chhuak hmasa ber” ka ti ziah fahran a. A lo rei deuh hnu chuan ka chezia hmuh tumin naupang ṭhenkhat an lo meng ru ṭhin a, ṭawngṭai boruak a kal fuh hlei thei ta lo va. Kan zirtirtu pakhat chuan thinrim hauh lo hian, “Chhuanawm, pawnah sawn pawisa tam tak inchuh tur a awm lo a nia; awm se chuan, i te si a, nang aia lian pui pui Thlamuanate hian an nek kat dawr dawr mai ang che,” nui chungin min ti a, ka sim ta a ni. Ṭum khat chu hmeichhe naupang ka vel a; a ṭap nasa hle mai a. Kan Headteacher Pu Rovan min hrem dawn a. ‘Pu Rovan naupanga hrem na ngai lo’ tih hi naupang zawng zawngin kan hre vek a. A hmaah ka hmeichhe naupang velh nen kan ding a. Ka kut phah min dawhtir a; min han vaw dawn ta a ni. Min vuakna tur chu hnâng a ni a. A vawnna bulah a tliak sawp deuh lehnghal a. Naupang tan pawh a na dawn lo tih a hriat nghal mai a. Zak kau meuhin min tin a. Hnangin ka kut a rawn thlen dawn chiahah a tizawi thut a. a rawn inhnawih hi a ni ber. Hmeichhe naupang chu lungawi takin a ṭap a bâng a; kei lah ka lungawi hle bawk a. Hmeichhe naupang dang ka vel leh tawh lo.

Zirtawp tlaiah kan zirtirtu Pu Chalan kan vaiin thawnthu min hrilh thin a. Kei, naupang harh tak mai khan, ka veh dan dan a; a dawhkan hnuaiah ka va thu ziah thin a. Min hau ngai reng reng lo va, ngaihnawm takin a thawnthu sawi lai a sawi zawm zel mai a ni!

Khang hun lai khan pawl 7 chin hi High School a la ni a; pawl sarih kan nih hian kan la naupang viau. Mahse kan zirtirtute chuan, “Talhfiak nena enkawl rual in ni tawh lo. Puitling in ni tawh a, puitling angina kan enkawl ang che u,” an ti a. Talhfiak an ruai ngai reng reng lo va, kut inthlak a awm tawh lo hrim hrim. Kan zirtirtute kha hlauhawm en enin kan en ngai lo; kan zah mai a ni. An inah lengin kan zawh duh kan zawt ngam a, boruak rit tak a awm ngai lo.

Kumin kaltaa lehkhabu lehlin tha ber ka han dawng hlauh mai a. Kan zirtirtute thawhrimna rah ka seng a ni. English medium school-ah vawi khat mah ka lut ve lo naa pawl ruka Pu Chawngpianga min zirtirna kha ka man fuh a. High School-ah Pu Zira leh Pu Suana leh Pu Tluangate zirtirna ka chhawr em em a. Mathematics zirtirtu Pu LB Tluanga kha BBC leh VOA min hmelhriattirtu, lehkhabu ngaina tura min tihhmuhtu a ni a. Anniho thawhrim rah ka tel thei hi vannei ka inti tak meuh a ni. Pu LB Tluanga hi tun thlenga ṭan lam nei miah lova International politics ka thlir theih chhan leh philosophy lama ka mentor ka tih hial thin a ni.

Tlai khawhnu hian kha tih hun lai khan Aizawla High School tam takah talhfiak an la hmang nasa hle tih ka hre hnuhnawh a. “Hnawihsen hnawih” vang mai maia vuak tuarte pawh an awm. Thil dang pawh, thil thleng theia ka ngaih loh hi a lo thleng fo mai a. Keini kha kan lo va han vannei tak em!

Kan ram mamawh chu  zirtirtu ṭha a ni.

Zirtirtu ṭha kan neih theihna tur chuan Education Department leh sawrkarin mawh an phur nasa ber. Zirtirtu an enkawl dan te, Office dawr tura thingtlang zirtirtu lo kal te eng angin nge an lo dawnsawn tihte hi a pawimawh em em mai a. Tlangval pakhat chu Office lamah a nghet chiah lovin rei vak lo a thawk a. Office dawra zirtirtu lo kalte Office staff ten an zah lohzia a hmuhin mak a ti em em a ni awm e(Heihi he tlangval nuin min hrilh a ni). Zirtirtu chuan a zirtir mawlh mawlh a; office hna leh a kalhmang a hre kher lo ang. A hna a ni lo. Chu lai remchanga anmahni enhniam emaw, induh khum emaw ching chuan a thiamna leh a hna kha zirtirtute zara neia thawk thei a ni tih pawh a inhre lo tihna a ni a. Zirna kaihhnawih hrim hrimah thawk lo tawp se a fuh ber.

Tun hma daih tawh khan Thingtlang lama zirtirtu ṭhenkhat chuan thil an han hre tam deuh a, an rilru a na fo mai niin a lang. Zirtirtu pakhat chu MR bill miah si lovin, Office hnathawkin, “Hei i MR bill” tiin a lo pe a, “Ka bill lo” a ti ngam tawh si lo va, a hminga an bill zat chiah an pek leh pek loh pawh a hre lo. Chutiang si se zawt turin Office ah an ngampain an tlangnel tawk lo hrim hrim a. Zirtirtu pakhat chu a hmingin loan an la nge eng nge ni tehreng ni, a hlawh atangin loan an lo rul ngat ngat mai a. A han hrechhuak a, tih ngaihna a hre lo nge ni Pathian hmingin a ngaidam ringawt mai a ni. Zirtirtu pakhat chu Durtlang damdawi inah a nupui a thi a. MR a va bill ve a; a MR bill ngaihvena Office a va kal chu, “I MR Bill kan tibo a, a dang rawn siam leh rawh,” an lo ti a. Thingtlang atanga Durtlang damdawi ina MR Bill thar siam leh chu tih mai mai a ni lo. An Discharged Certificate te, damdawi leina receipt te leh lehkha pawimawh dang a thehlut vek tawh a; khang zawng zawng kha a tharin engtin nge a siam ngawt ang? A umzui lo hlen ta ringawt mai a ni. Kum 2 emaw a han ral leh a. Anti-Coruption Branch atangin “MR Bill anga ziah i ni a, i bill tak tak leh tak tak loh rawn sawi rawh,” tihna lehkha a dawng a. An lehkhaa a MR Bill tarlan chu a nupui thih laia a MR bill zat chiah, a hun leh ni pawh inmil zet mai a ni a. A mak tih loh rual a ni lo. Khatiang mai maia zirtirtu kan enkawl zel a nih phawt chuan zirna ṭha neih ngaihna a awm lo.

Zirtirtu hna hi hna zahawmah i siam ang u; chu chu zirna siam ṭha tura tihmahmawh a ni.. Hna zahawma siam tur chuan zirtirtu kan enkawl dan hi a bul ṭanna a ni lo, zirtirtu ni tura kan lâk dan aṭangin, dik leh fel fai tak a ni tur a ni. Party Block recommend tih mai mai, Minister recommend tih mai maia an tlin phawt chuan an zahawm ngai lo vang. Zahawm turin sawrkar hian a enkawl tur a ni. Sawrkar kan tih chuan Ministry leh Secretariat leh Department te a huam vek. IAS, MCS etc, lal tak tak, Politician thiltithei fu emaw pawh ni ila kan tun dinhmun kan thlen theihna chhan zirtirtute kan zah ngei ngei tur a ni.

Teahcher’s Award:

Zirtirtu ṭha chawimawina a awm a, ngaihsan a hlawh lo viau ṭhin a ni awm e. Anmahni zirtirtute pawhin an ngaisang lo. “Office lama leng peih deuhte an pe mai mai a, ‘Leng Award’ a ni mai,” tiin fiamthuin an sawi thin an ti. Tak tak ni maw!

Zirtirtu award dik tak chu an zirlaite hi an ni. Zirtirtu pakhat chuan, “Zirtirtu ṭha leh ṭha lo chu a zirlaiten an chhuahsan hnu kum 20 velah an han thlir kir ang a, an sawi thei ang a, chu chu a dik ber bawk,” a ti a. Ka pawm zawng tak a ni satliah lo va, khuarelin mihring fate min hrual dan mil thlap niin ka hria.

Tunlai naupang te hian, kum 60 an tlin hunah, an nun kal ta an han thlir lêt ang a, an zirtirtute zingah tunge ṭhaa tunge ṭha lo an la ngaihtuah chhuak ngei ang. “Ani hi philosophy lama ka mentor a ni,” chhuang taka tihtur te hi an nei ve ang em le?