Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
ENGTIN ZEL NGE?
Presbytery inkhawmpui a liam ta a. Khawmpui boruak danglam tawh dan kan ziak thuak thuak tawh a. Hun lo kal zel turah sakhua hian eng dinhmun nge a luah ang tih hi ngaihtuah ve theih a ni.
Keimahni sakhua ṭheuhah hian rinna kan nghat a; kumkhuaa ding reng tur leh hma lam pan a, lian tual tual turin kan ngai ṭheuh chu a nih hi. Keimahni sakhua ṭheuh mai hian thutak vawrtawp, a bak awm tawh chuang lo chu hmu chhuakin kan hria a; chutiang ngaihdan aṭanga teh chuan kan sakhua hi danglam tawh lo tur, ngaihtuahna thar leh tihdan thar mamawh tawh lo angin kan ngai mai thei.
Pew Research Center chuan ngun taka zirin kum 2050 vela sakhaw hrang hrang dinhmun tur thlir lawkna an pho lang a. An thlir dan hi a lo thleng dik chiah chiah dawn tihna a ni lo. Tuna thil awm mek leh mihring sukthlek ni mek behchhana thil awm thei an thlirna mai a ni.
Hindu hi kum 2050-ah chuan America hmar lam leh Africa hmar lam leh Europe leh Middle East lamah an pung ang a. Asia leh Pacific lamah kum 2010-ah 25% vel a nih laiin 2050-ah chuan 28% a ni thei dawn a ni. USA-ah hian kum 2050-ah chuan Hindu hi maktaduai 5 dawn lai an ni tawh ang a; Canada-ah maktaduai an chuang tawh bawk ang.
Sakhaw hrang hrang zingah Muslim an pung chak ber a; kum 2050-ah chuan khawvel mihring za zela 30 an tling thuak tawh dawn a. Kum 2100-ah chuan (mi ṭhenkhat chuan kum 2070 an tinzawn) Kristian aiin an tam tawhin an ring. Asia leh Pacific ramahte hian sakhaw lian ber an ni tawh dawn a ni. North America leh Europe-ah a thuakin an pung thei ang.
Kristian punna hi khawvel mihring punna zat nen a inhmu rem tawk zel ang a. Khawvel pumpui mihring zat aṭanga za zela chhuta Kristian dinhmun a ngai deuh rengin a awm dawn a ni.
Ram ṭhenkhat, Kristian tamna ram ni ṭhinah chuan Kristianten tam ber nihna an chang phak tawh lo vang; chu’ng ramte chu, United Kingdom, Australia, Netherlands, France, New Zealand te hi an ni. Heng ramah te hian mihring punna pumpui aiin Kristian punna a hniam zawk dawn tihna a ni.
Khawvelah hian Pathian awm ring lo leh sakhaw zawm nei lo tluklehdingawn khat chuang zet an awm a. A tam ber chu China rama cheng an ni. Kum 2050-ah chuan khawvela mihring zat za zela teha Pathian awm ring lo leh sakhaw nei lo hi an tlahniam ang an ti. North America-ah erawh chuan an pung hlauh dawn a, Europe-ah pawh mihring punna a tlâk hniam laiin Pathian awm ring lo leh sakhaw nei lo an pung hle thung ang.
A ṭhena zar chauh kan tarlang a; mahse a tlangpui chu a lang thei ang. Thil thleng danglam, indona, khuarel chhiatna nasa tak, ṭampui mitthi, science leh technology lama thil thar eng emaw avangtein sakhaw hrang hrang pun dan hi a danglam daih thei bawk a ni an ti.
Mihring hmasawnna chuan an ni tin nunah thlamuanna leh ngelnghehna a thlen a. Thlarau lam nun an mamawhna a tlem ta a ni ang. Industrial revolution a lo thleng a; thil siam leh thar chhuah lamah hma an sawn nasa em em a; science leh technology lamah nasa takin hma an sawn a; chu chuan mihring nun hahdamna a thlen bawk a. Chumi rual chuan ngaihtuahna lamah an ṭhangharh nasa bawk. An zingah philosopher leh scientist ropui tak tak an rawn chhuak a; chu’ng mite thu leh hla chuan mihring rilruah zawi zawiin hna a thawk a. Ngaihtuahna fim hmanga thil chhût a, thil thlir turin an inhawng zau ta a. Heng thil hi an sakhuana hian a ûm phâk ta lo a ni.
Chhungkaw nun leh chhungkaw kalhmang a danglam tawh em em mai a, USA-ah phei chuan chhungkua zawng zawng zatve zet chu traditional family an tih ang hi an ni tawh lo. Chutiang aṭanga lo seilian naupang chuan sakhuaa tel ve ṭul a ti lo emaw, sakhuaa tel ve remchang lo niin a inhria emaw a ni thei ang. Kristian sakhua chuan nupa inṭhen a dem hle si a; chutiang kar aṭanga lo sei lian chuan amah leh a nu leh pate kha sakhuain a hnawl tlat niin a inhria pawh a ni thei bawk.
Tlâng chunga khaw awm chu thuhruk theih a ni lo va; sakhaw chanchin hrang hrangah thu duhawm lo tak tak hriat tur leh chhiar tur a awm fo mai. Chu’ngte chu thup theih a ni lo. Rawngbawltute chet dan dik tawk lo nia langte hian mi tam tak rilruah sakhua leh a behbawm ngaihnepna a hring a ni thei bawk.
Hriatna leh thiamna a pung a, thil thar a lo chhuak reng a, hriatna thar lo chhuak chu sakhuain a ûm pha lo. Science leh technology lamah khawvel a ṭhang nasa em em mai a; eng nge lo thleng zel dawn tih hi ngaihtuah tham a ni. Artificial Intelligence lama hmasawnna hian sakhua hi a tihniam zelin an ring. Ram hrang hrang 68 an zir chiannaah khawl thluak nei hmang nasa apiangin sakhuana an kalsan nasa an ti.
Arsi dang heltu planet ṭhenkhatah hian nunna nei an awm ngei rin a ni a. Nunna awm chu eng ang dinhmun nge tih erawh chu sawi a harsa ang. Bacteria ang lek emaw, thing leh mau ang emaw a ni thei a. Mihring anga rilru leh ngaihtuahna nei an lo awm ve thei bawk. Nunna nei hrim hrim hmu ta se, chuti tehchiamin sakhua hi a nghawng lo mai thei. Nunna lo awm ṭan dan chungchanga sakhaw zirtirna chu a nghawng ngei ang a; thlarau leh chhamdamna lam a nghawng nep deuh ang. Mihring ang bawka rilru leh ngaihtuahna nei, inbe tawn thei, hma lam hun thlir thei lo awm se, sakhua a nghawng lo thei dawn lo a ni. Chhandamna chungchanga kan rin dan pawh a nghawng nasa hle ang.
Organized religion lama tui lo, spirituality lama kal an pung hle dawn a ni mai thei. A chhan hrang hrang a awm ang. Organized religion inkaihhruainaa lungawi lo emaw, duhkhawp hmu lo emaw an ni mai thei. Sakhua chuan pawnlam hmu htheiha inthununnate a kawk nasa a; Biak in leh Temple-a Pathian biakna te, mihring leh mihring inkungkaihna te, sakhaw serh leh sang lama inhmannate a kawk nasa hle a. Spirituality erawh chuan mahni chhung ril nun inbih chianna a kawk a ni an ti. Kan khawsak dan a danglam zel a; mi dang mamawhna aiin mimal nun dah pawimawhna a lian tual tual a. Chutiang karah chuan inhuhona behchhan sakhuaa tel reng aiin, mahni chhungril nun luh chilh a, mahnia sakhaw neih mai hi an duh ta a ni mai thei. Hmanlai chuan sakhua leh a behbawm kha khawtlanga tel vena kawng pawimawh a ni ṭhin a. Chutiang hun chu a liam hret hret a, kan eizawnna lo inpharh zau ta avangin mual khata tlat khawm theih a ni tawh lo bawk nen, Vantlang nunah sakhua behchhan lovin a tel theih ta a ni ang.
Mihring rilru lo danglam zelah mahni nun ngaihpawimawhna a lian a. Huhova thil tih fo aia mahnia Pathian biak chakna a lo awm a ni mai thei. Kristian sakhua bik hi huhonaa innghat a ni a, chu chu a chakna hnar a ni thei a; hun lo danglam zelah a chak lohna hnar pawh a ni. Chu hun danglam zel mil chuan a insiam rem thei ang em tih erawh chu sawi lawk a harsa hle ang.
Kan nun dan danglam zel avangin sakhua kan mamawh dan a danglam zel a, chhungkua leh mimal mamawh dan pawh a danglam zel a ni. Hmakhawsanga an sakhaw mamawhna tam tak kha sakhaw pawn lamah a awm tawh.
Huhova thil tih dawn te, huhona chu kal phunga neih dawn chuan sum leh pai a ngai hnem hle. Insawrkarna an neih ve a ngai a; Sawrkar hnathawk ang chiahin sakhaw huangah a ngheta thawk, hlawh nei an awm a; Office leh office ken tel thil tam tak a ngai a; chu chuan sum a heh em em a; a tawpkhawkah an tlak chhiat phah thei a ni.
Sakhua hi tla hniamin, mihringin sakhua a ngaihsak lo tial tial niin lang mah se, a bo hlen dawn lo tih hi sawi lawk theih ang. Tuna mihring nun kal dan en chuan Pathian awm ring lo leh sakhaw nei lote hian fa an nei mang lo zel a; chutih laiin sakhaw mite erawh chuan fa neih hi Pathian malsawmnaa ngaiin an nei zel thung a. Hemi behchhan hian hun lo kal zel turah sakhua hi tla hniam deuh ṭhin mah se, mihring zingah a bo tak tak dawn lo kan ti thei ang.
Eng sakhua nge tih leh, eng angin nge tih erawh chu ngaihtuah thiam a har a. Kan sakhua hi damkhaw chhuak zel turin eng nge kan tihtur ni ang? tihte hi zawhna pawimawh a ni.