Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

ZIRLAITE NI

Khawvel hmun dangah leh India ramah Zirlaite puala an hman, Zirlaite Ni hi a inang lo va. October ni 15 hi India ramah chuan “World Students’ Day” – “Khawvel Zirlaite Ni”, atana hman a ni a. He ni hi India President sawmpakhatna(25 July 2002 aṭanga 25 July 2007), scientist, zirtirtu, lehkhabu ṭha tak tak ziaktu ni bawk, A.P.J. Abdul Kalam-a pian champhaphak hriatrengna atana hman a ni. World Student Day tih a ni naa India ram pawnah an hmang ve lem lo.

Khawvel huapa zirlaite ni anga an hman chu November ni 17 hi a ni. Kum 1939 October ni 28-ah Prague khawpuiah Cechoslovakia zalenna ni hman pahin anmahni awptu Nazi duh lohna an tilang a. Hitler-a sipaite chuan silaiin Charles University(Prague)-a daktawr zirlai Jan Opletal chu an kap hliam a; a hliam tuar lovin November ni 11-ah a thi a; a ruang chu an khaw lamah November ni 15-a kalpui tur a ni a; zirlai sang tel teh meuhin an zui a; Nazi duh lohna an aupui bawk a. Nazi sawrkar chuan zirlai sang chuang daih an man a; Concentration Camp lamah an thawn a. Kum 1939 November ni 17-ah Professor pakua leh zirlai 1200 chuang an tihlum a; College leh University zawng zawng an khar nghal bawk a ni. Kum 1940 atangin he ni hi awmze nei taka hman duhna a lo awm ṭan a. He mi kum vek hian The Central Association of Czechoslovak Students (a lam tawi=USCS), Nazi lamṭang Czechoslovakia sawrkarin a ṭhiah tawh chu British zirlaite puihnain England-a Czechoslovakia mite chuan an din thar leh a. Kum 1941 chhungin an hruaitute chuan ram hrang hranga zirlai hruaitute chu he mi ni, November ni 17 hi zalenna leh democracy chawi nunna ni atana hmang turin an be kual a. Ram sawmpali zetin rem tihpuiin hming an ziak a; thupuan pawimawh an puang nghal bawk a ni. An thupuan chu:

“Keini, Great Britain leh a awp ram leh India, North leh South America, the USSR, Belgium, Czechoslovakia, France, Greece, China, Holland, Norway, Poland, Yugoslavia leh ram zalen zawng zawnga zirlaite chuan, Nazi awp behna duh lova au chhuak hmasa ber zirlaite tihduhdah leh tihhlum takte hriatrengna leh zahna entirna turin November ni 17 hi International Students’ Day ni turin kan puang a ni” tiin.

Keini Mizoram-ah chuan naktuk ni 27 October khi Zirlaite ni a ni. He ni hi Kum 1935-a MZP an din ṭanna a ni.

Zirna lamah chuan keini old model-ho hi kan entawn tlak vak lo. Exam dawna a wholesale a zir vak kan ching a, kan hriatna a inchawhpawlh a; pass ve ting siin kan subject kan man chiang lo fo thin. Chu bakah kan tumah kan chiang lo fo mai. A boruak tlehna lamah kan awn dual a. Science zir awm lo tak takin science kan zir a. Kan chhungkaw dinhmunin a zir loh avnagin hna hmuhna awlsam kan tinzawn lo thei lo bawk a. Ṭhangtharte erawh chu an vannei a; an tuina lama kal turin kawng a inhawng zau tawh em em a. Keini hun lai anga a boruak thawtna lama thle mai mai tur an ni ve tawh lo.

Exam dawna zir vakte kha a lo ṭha lo. Kumtir aṭanga mar pata zir hi a lo hlawk zawk a. Exam a la hla e tih chhuan lama mahni inthiam chawp chunga kan teihawi thinte kha thangthar hi chuan kalsan tawh ngei se a tha hle a ni.

Thangtharte hi an fel em em mai a. An khawhawi a zau tawh a, an tumah pawh an chiang viau hlawm. Chutih laiin tum mumal nei mang lo an la ṭhahnem viau bawk a. Boruak hap zau lem lo an la tam hle bawk a. A tlangpui erawh chuan an inchhiar zau a, an zir nasa hle bawk a ni.

Eng subject pawh zir ila, kan chhiar nasa hle tur a ni. Kan zirlaibu mai ni lo, a behbawm chhiar tam a ngai a. College-ah ka subject Histrory a nih chuan history lam lehkhabu ka chhiar tur a ni. Historical novel te pawh ka chhiar ang. Chutiang zelin subject dang pawh kan chhiar tur a ni. Subject tam tak hi an mal din meuh lo va, subject dang nen an inkungkaih viu zel. Humanities lam zir chuan Philosophy lam hlamchhiah lovin chhiar ngei ngei se a ṭha. Delhi-a Professor pakhat chuan, “Philosophy lam chhiar ngai lo chuan PhD hi bei lo law law se a ṭha. Eng thesis pawh ziak se, chhawr tlâkin a chhuah chuang lo ang,” a ti hial a ni. Hei hi science zirlai tan hlei hlei a pawimawh. Science leh philosophy hi pawh hran tak tak theih a ni lo.

Lehkhabu ṭha lei nan sum kan ui tur a ni lo. Thawmhnaw man to pui pui lei aiin lehkhabu ṭha lei a hlawk zawk. Mizote kan neih phak baka inchei kan uar chhan hi kan thinlung chhunga mahni inrintawkna kan tlakchham vang a ni pakhat a. Kan rilru chhung rilah hian sap ṭawnga insecurity an tih hi a awm tlat a ni awm e. Zirlai chuan lehkhabu chhiar tam se la, zawi zawiin amahah mahni inrintawkna a lo piang mai dawn a; chu chu zirlai a nihna atana a ṭangkaina bakah a nun kal zel atan hlawkna a ni bawk ang.

Eng lehkhabu nge kan chhiar dawn tih hi uluk taka thlan a ngai a. Peer Reviewed journal behchhan a ni em tihte a pawimawh. Peer Reviewed miah loh, mahni agenda lam uar vak chi, lehkhabu hralh tla ve fu si eng emaw zat a awm tih hriat tur a ni. Tin, kan lehkhabu chhiar hi mithiam dangten eng angin nge an thlir tih pawh ngaihtuah tel a ngai. Self Help Book chhiar hi a ṭha lo miah lo a, mahse innghahna atan hman tur a ni lo va, hun khawhral nan hman tehchiam tur a ni lo. Ṭhenkhat phei hi chu a taka hman theih loh te pawh a awm nual ang. Heng ho hi kan chhiar a nih pawhin ngaihdan tawk thiam chunga chhiar a fuh ber. Sap ṭawng hi kan mutan lian tak a ni tehmeuh mai a. Thiam lo chung chunga dictionary keu chawpa chhiar luih hian kan chhiar tam tial tial a, hmasawnna a lo awm chawp ve mai a ni.

Mizo ṭawng lehkhabu chhiar tam tur a ni. Mizo kan ni e ti chung siin lehkhathiam inti zingah Mizo ṭawng thiam mang lo an awm nual tawh a. Mahni hnam phatsanna a ni. Ram danga hnathawh tum chuang miah si lo, Vaitrengte leh Phura inkara eizawn tum si, Mizoram sawrkar budget aṭanga hlawh lak tuma sawrkar hnathawk bawk si, Mizo ṭawng thiam mang lo nih hi a zahthlak hrim hrim a. Mizo ṭawng thiam tur chuan Mizo ṭawng lehkhabu chhiar tam a ngai.

Tunlai khawvelah chuan Internet hman ṭangkai kan tum tur a ni. Hmanlai, keiniho lehkha zir lai kha chuan internet chu sawi loh, computer pawh kan hmu phak lo reng reng a. ‘America-ah chuan computer an hmang ṭhin’ tih kha mi sawi thawm kan lo hre leh chhawng hram hram chauh a ni. Tunah chuan kan awmhmun atang hian Information hrang hrang kan seng lut thei tawh a. A ṭangkai em em rual hian lehkhabu chhiar tur thlan uluk a ngai kan tih ai mahin internet aṭanga kan thu lak hi fimkhur a ngai a. Thudik a awm a, dawt pawh a awm a. Pathian thu a awm a, Setana thu pawh a awm. “Internet-ah chuan ‘awm lo’ chiah hi a awm lo a ni awm e,” tih mai tur a ni. Chutih laiin American sitcom pakhata a changtu pakhat chuan, “There is no place for truth in the internet,” a ti a. Fiamthu thawh nana sawi mai a ni naa thudik lo a tam zia erawh chu a tar lang chiang a ni. Scientist pakhat kut chhuak ‘Explaining Life’ lehkhabuin ‘Post Truth Era-ah kan cheng’ a tih hi kan dinhmun a ni ber e. Google-a kan hmuh apiang thudik ber ang maia ngaia sahuai thingvawn tlut tur a ni lo. Website rintlak, mithiamte thu ziak awmna kan thlan thiam a ngai hle. Entirnan-scholar.google.com hi mithiam thuziak dahna a ni a. Heng bakah peer reviewed journal ṭhenkhat chu College leh University hian online subscription an nei bawk thin a. Kan luhna Institution-in eng nge an neih tih ngaihven tur a ni.

Zawhna kan zawt tur a ni. Hmanlai khan zawhna zawh hi kan zak tlat thin kha a ni a. Tunah pawh hian zawhna zawt hreh tak tak zirlai an awm ṭeuh niin a lang. Classroom a zirtirtute zawhna han zawh vel hi ‘over’ ti tlat kan awm a. Kan society ken tel, group consciousness hrin chhuah a ni deuh awm e. A pawi hle. Heihi kan pal chah a ngai a. Tunlai khawvelah chuan ‘over’ kan tih tam tak hi a tawk chiah tawh zawk a ni.

Zir tawp a awm lo. Kan pass a, certificate kan neih hian a tawp ta tihna a ni lo va. Kan certificate mil tawka mahni inhai veng thei tur kan ni a, inzir belh zel thei tur kan ni tihna a ni.