Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

CHHIAH I NGAIHTUAH ANG U

Sawrkar chak leh ṭha kan mamawh em em kan neih theihna tur kawng pakhat chu chhiah lak tam hi a ni. Sawrkar hi a retheih miau chuan kan beisei angina a che chhuak tak tak thei lo.

Ram changkangah millionaires an zawt kual a, 66% zet chuan tuna an chhiah pek aia tam pek an duh a, 57% chuan hausakna uchuak tak hian mi dang ṭhan len vena tur a dal niin an ngai bawk a ni. Hei mai a ni lo va, mi hausa intel khawm chuan an chhiah pek lai bakah a aia tam pek an duh bawk a ni.

An ngaihdan hi a dik viauin a rinawm. Ram chhung hausakna mi tlemte kuta a awm tlat huan mipui nawlpui tan khaw eng hmu ve tura remchanna a tlem lo thei lo a ni..

Mi hausaten ram an ngah em em a; a man a to hle bawk. An ram aṭangin thar chhuah tak tak, ei leh ina kan mamawh thar chhuah a awm lo. Khaw pakhatah chuan heti hian an sawi. An khaw chheh vel kha Aizawl mi hausaten an lei zo deuh vek a; anmahni khan huan lo ram neihna tur ram awl an nei tawh lo va, huan neitute hnenah an inhlawh mai a, chu bak chu tih theih an nei tawh lo an ti. Hmanlaiin Europe leh hmun dang dangah, mi hausain ram zau tak tak an nei a; anmahniin enkawl lovin mi rethei an enkawltir a, mihausa leh mirehtei inkar a zau em em mai a ni an tih thin ang kha Mizoramah pawh a lo thleng ṭan der tawh a nih chu. Mi hausa thenkhatin black money tam tak thehthangna remchangah ram an lei a; mi rethei tan in hmun neih pawh a harsat phah em em thei tlat a ni.

Hausakna inbuk tawk lo lutuk hian ṭanrualna a tichhia a, hnam anga ṭanrual a harsa thin tih hi Israel fate chanchinah a hmuh theih awm e. Lal Solomona kha a hausa em em a; tun thlengin hausakna sawi nan tak an la hmang a; mahse a hausakna khan mi rethei a thleng phak lo. A thih hnuah a fapa hun laiin an ram chu chhim leh hmarah an phel phawk mai a; a hma angin an chak thei tawh lo va, ram ropui an ni thei tawh lo.

Sawrkar hi kan mamawh avanga ding leh awm a ni a; keimahni tana awm liau liau a ni. Mizote pawhin sawrkar kan nei a; kan pur nasa hle bawk. Kawngpui a chhiatin sawrkar kan mawhpuh a, Hriselna lama kan duh anga thil a awm lohin sawrkar kan dem a; zirna lama kan beisei ang thil tha kan hmuh lohin sawrkar kan dem bawk a. Mi tam tak phei chuan sawrkar atanga sum hmuh theihna tur an zawng nasa hle bawk a ni. Heti taka kan pur thin, kan beisei em em thin hi tihhauhsak a ngai tih a chiang hle.

Chhiah pek dan hmang leh a behbawm hi a dik phawt chuan mipui leh sawrkar inkarah inkungkaihna tha leh fel a siam thei.

Chhiah hian mi zawng zawng a nghawng a; keini pawh min nghawng vek a ni. Chhiah kan pek dan te, tute nge pe ṭhin tih te, eng zat nge tih te hian kan vantlang nun hi a nghawng phak a, kan khawhawi dan zawng pawh hrilh thui hle mai. Mi tin nghawng a nih avangin ngaihtuah fo pawh a tul thin a ni.

Chhiah pek hi mihring hian an hreh viau thin. Ram changkangah pawh hreh tak tak an tam a, chhiah tlem deuhna rama pem ta mai te, chhiah pumpelh duh a ram danga sum chhep relh te sawi tur an awm reng mai a ni. Mahse, khua leh tui kan nih pawht chuan chhiah hi kan pe ngei tur a ni.

Mizote hian direct tax kan pe tam lo. Income tax kan chawi lo va. Vai rama mi tam tak aia hausa kan nei ṭeuh tak naa income tax an pe lo. Chutiang chu a nih avangin kan pek tur chin tal hi chu kan pe ngei tur a ni. Mi tam takin chhiah kan sawi hian, thil kan lei apiangin chhiah kan pe nghal an ti thin a. Heihi indirect tax a ni. Hetiang hi chu phai rama income tax petute pawhin an lo pe ve tho mai.

Chhiah kan mamawh chhan hi sawi ngai lovin kan hre vek awm e. Kawngpui ṭha kan duh a, zirna ṭha kan duh a, damdawiin ṭha kan duh a; khelmual ṭha kan duh a, sawrkar hna kan duh a, venhimna lamah sawrkar kan mamawh bawk a; sawrkar hnathawkin hlawh an mamawh vek bawk a. Sawrkar sum senna tur a tam em em a. Heng thil kal meka sawrkar sum senna bakah, hmasawnna tur rahbi thar leh thil thar kan mamawh bawk a; sawrkar hian sum a mamawh hle a ni. Chung te chu kawng hrang hranga a lak luhna a ngaihtuah a ngai a, chung zinga pakhat chu chhiah hi a ni.

State sawrkar hi keimahni ta a nih avangin a chhiat a ṭhatah mawh kan phur sang hle a; vai ram lam aṭanga sum zu sawi chhuah ringawt mai hi innghahna atan hman reng chi a ni lo. Kan zahawmna kan tichhia a ni. Chhiah kan sawi hian mi ṭhenkhat rilruah sawrkar hi mi dang daih ta emaw ti niawm taka thusawi an awm thin a. Sawrkar hi kan ta a ni a, sawrkar ta kan ni bawk a. India khua leh tui kan ni a; chu chu remna(Peace Accord) hmangin kan nemnghet daih tawh a. Colonial Subjects rilru pu lo va khua leh tui (Citizen) rilru kan put deuh deuh a ṭul ta hle a ni.

Chhiah titam tur chuan mipui rilru a hmin a ngai a, chutiang tur chuan mipuiin neitu rilru an put a ngai. Neitu rilru pu lovin chhiah pek a harsa fo ang tih a rinawm.

Sawrkar sum hmanna hi a dik loh chuan mipuiin sawrkar hi an ta neih thei dawn lo. Kan sawi tak Solomona pawh a hausakna kha amah leh nupui leh hmei ( an vaiin sangkhat zet) khan lal inah an hmang ral nasa lutuk a; an ram a inpumkhat theih loh phah a ni. Sawrkar sum dinhmun ti ṭha tur chuan hmanna tihlem a pawimawh a. Ṭul mang lo va sawrkar sum khawhral te, kan mamawh ber ni si lo sawrkar hna lak fo a, officer leh politician dinhmun siam ṭhat vak vak a, kan mamawh em em hna thawktu dang lak mang si loh te hi tihdanglam a hun tawh hle a ni.

Corruption hi chhiah pek kan hreh chhan a ni a; lang tlang taka sawrkar sum hmanna kan hriat si loh, rinhlelhawm leh thiltitheite sum insiamna mai mai anga a lan chhung chuan mipui tan phal taka chhiah pek a harsa ngawt ang.

Hleih nei lo sawrkar kan mamawh. Dan lal lohna ramah chuan dan zawmtu aiin zawm lo tu an nihlawh thin a. Chutiang ramah chuan dan anga chhiah pek a phurawm loh hle ang.

Chhiah lak dan kawng thar zawn a ṭha ang. Income tax te, professional tax te hi keini lo tihdanglam theih rual an ni lo va. State-in a tih theih chinah erawh chuan tax dang ngaihtuah thar zel a ngai a. Ram zau pui pui nei, thar chhuah awm si lo te hi tax tam lehzual chawitir chi an ni. Hausak dan leh in leh ram kan neih dan mila chhiah intam hleih taka kan pek theih dan, mi rethei tana phurrit ni si lo kan ngaihtuah a ngai ta a ni. Ram danga an tih angina, mihring taksa tana tha lo, hriselna tibuai thei chi, mahse kan sim theih si loh, entirnan: vaihlo leh a behbawm – sahdah nuai sa, tuibur al, etc te hi chhiah tam zawka bel an ngai ang. A man a to sawt ang a, miin an tihthlem phah phei chuan hriselna lama hmasawnna a ni nghal bawk dawn a ni. Chhiah chungchangah chuan mithiamte hian a tihun dan tur tam tak an hria ang. Lei leh hralh chi, consumers items lama indirect tax siam hi a tawk lo va, hausakna leh sum lak luh mila chhiah pek hi income tax ni chiah si lova lak dan a awm ngei ang.

Lal Solomona hun lai anga lal chhungkua invulh vak ang kha chu tunah chuan mipuiin chhiah pek an hreh phah tawh ang. Kan ramah pawh a lal chin, a thu nei chin, Officer leh an chunglam dinhmun tih ropuina tur ringawt chuan chhiah pek hi a phurawm miah loh. A chung lam aṭang hian siam ṭha ila, mipui tana chhiah pek tha nat thlak loh turin insiam rem ila, kan ram leh kan state hi intodelhna lam hawia nawr kal a hun ta hle a ni.