Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
SELINGA IN NAWR CHHIAT THU
November ni 21 2024 chhuak Vanglaini Phek hma lam kha in lo chhiar hlawm ngei ang a. Pakhat chu, Selingah mihring luah lai mek tihluihnaa chhuahtir a, an in pawh nawr chhiat nghal a nih thu a ni a. Phek hnuai lam deuhah Mizoram sawrkarah Secretary 29 an awm mek a, an zingah IAS 16 an awm a, Mizo IAS 13 te chu MCS aṭanga kai vek an nih thu a lo lang bawk a.
Selinga sawrkarin in a ṭhiahsak hi November ni 19, 2024-a thil thleng a ni a. Tun hma atang tawh khan vai ram lamah in ṭhiahsak hi an awm fo mai a, India ram atan chuan thil thar a ni lo. Mizoramah pawh tun hma khan mob rule hmanga in inkalhsak te, in chung leh bang vawm chhiatte pawh a lo awm tawh ṭhin a. A tlangpuiin sawrkar dan anga tih an ni lo va, mob rule hnathawh an ni thin a. Tun tum erawh chu a dan a dang hle mai a. Sawrkar meuhin mihring luah lai mek a han nawr chhe ta chu kan ram atan chuan thil thar tak mai a ni a; social media lamah pawh a darh rang hle a ni.
November ni 13 2024ah khan India rama thubuai reltu sang ber Supreme Court chuan in leh lo tihchhiat chungchangah thu a chhuah a. “Mi tupawhin dan an bawhchhiat avanga a in leh lo tihchhiat a nih dawn chuan, a inseng felna hun emaw, a in leh lo tihchhiatna tur thupek a khin lêt theihna hun emaw, ni 15 tal hun pek tur a ni,” tih a ni a. Chutiang ang thlap chuan notice chu an pe ngei niin a lang bawk a. Ni 21.11.2024-ah Centre for Environment and Social Justice chuan thuchhuah an siam a.An thu chhuah point 3naah chuan khawl hmanga mihring chenna nawr chhiat hi Executive thuneihna a ni lo tih Supreme Court thu an tar lang a ni.
Sawrkarin a mamawh avanga mi mal ram a lak dawnin zângnadawmna a pe zel thin a. Mihring chenna chauh lo pawh, huan thlai china thlengin mi mal ram a lak dawn chuan a hlutna chhut chhuak thlapin zângnadawmna a pe thin. Tun thil thlenga a buaina lai tak chu compensation an la lo hi niin a lang ta a ni. Tuna an in an nawr chhiat chauh ni lo, mi 41 dangte pawh NHIDCL lamin an hnawl vek tih CALA insawifiahnaah a lo lang bawk a. CALA sawifiahnaah hian in neituten zângnadawmna an lak tur 12,38,091 a nih laiin an lak thu emaw, an lak ni emaw a lang lo a. NHIDCL lamin an hnawl thu a lan tel bawk avangin zângnadawmna hi an la miah lo niin a lang tlat a ni. In neitute dinhmun hi tunhmaa Lui khuah dawna khaw hla deuh deuh aṭanga patta rawn nei thut ang kha an ni lo va, anmahni in leh lo dik tak, an khawsak mekna a ni. Chuti chunga Compensation an hnawlsak a nih chuan engati nge mihring luah lai mek chu an tihchhiat tlat tih hi zawhna a awm lo thei lo va. Chu chuan ngaihtuahna dang a hring leh chhawng bawk a. I han chip zui teh ang hmiang.
NHIDCL hi kan politician leh officer te hian an ngam lo viau em ni? Hmeithai in leh lo chhe mai tur zângnadawmna an hnawlsak a, hnawlsak lo tura NHIDCL nawr tlu thei miah lo khan hmeithai in leh lo an han tihchhiaksak thei tlat lawi a. Sawrkar laipui chuan India hmarchhakah kawngpui an lai nasa hle a. State dangah chuan environment tichhe lo thei ang bera hma an lak laiin keini ramah chuan kan leilung leh lui min suasamsak nasa em em a. Sawrkar hmasa hun lai aṭang tawhin engah mah min ngai lo niin a lang tlat a ni. NGT te pawh a rawn inrawlh hial a nih kha. Tu thiam loh nge ni ang? Politician leh officer thleng hian engati nge he ti em em a NHIDCL hi an ngam loh? Kan hriat phak lohah hian eng emaw a awm em ni?
Mizoramah hian mi rethei leh mihausa kar a hla ta hle tih loh rual a ni lo. Tunhnai lawkah vantlâng kawng ping khawpin Durtlang kawng chhak a min a. Loh theih lohin mipuiin Ṭhuampui lamah an hêl kual a. Kha lei min chhan kha dan kalha lei an laih vang a ni. Thuneitu AMC lam chuan dan kalhin an lai tih an hre reng a; mahse miin dan an zawm loh luih khan tihngaihna an hre miah lo tih an hotupa insawithiamna video-ah a lo lang a ni. Selinga in leh lo an tihchhiat sak hi Aizawla mi neinung deuh ni se hetiang hian an ti ngam dawn miah lo tih a chiang hle awm e. Durtlang kawnga thil thleng leh AMC lam insawi thiamna han ngaihtuah ila, kan beisei a sang thlawt lo a ni. Kan ram hi mi hausa lalna leh mi rethei beh tlawk tlawkna ramah kan siam mek a ni lo maw?
Mizoram state te tak te, sawrkar rethei zet mai, sum puk lova kal thei miah lo hian Secretary 29 zet, hlawh sang tak hlawh a nei a. Chung zinga 19 chu IAS an ni a, IAS 19-a 13 chu UPSC pal tlang miah lo, MCS aṭanga kaisang an ni. Kan ramah hian bureaucrats kan dah lal a, kan mamawh aia tam kan nei a. MCS kan la reng a, dinhmun ṭha tak tak kan chelhtir a; department hrang hrangah an post tur an siam kual a. Dinhmun tha zawng zawng chan an tum a ni ber a. Mahse kan ram hian a ṭhatpui hlawm em? Kawngpui hi kan mamawh em em ngei mai a, mahse kan mamawh thil pakhat neih tuma kan neihsa thil dang tihchhiat chiam hi kan ramin a ṭhatpui tak tak dawn lo. An leivung paih dan te, kan ram lui an tihchhiat dan te hi Officer rual ho hian, an mit a del a nih ngawt loh chuan an hmu ve ngeiin a rinawm. Chuti chung chuan a huhoin emaw, an dinhmun hmang ṭangkaiin emaw hma an lak awm kan hre lo. Kan environment min humhalhsak a, mipui bet tak harsatna au chhuahpui ṭhintu chu anniho ni lovin hlawh nei lova tlawmngaia thawk chhuakte an la ni zel a nih hi.
Mizoram mipui hian chhantu kan ngai ngawih ngawih a, kan ram hian thlavang hauhsaktu a mamawh em em bawk a; khawii lam aṭangin nge ṭanpuitu kan hmuh theih ang? Kan officer lian rualte hi chuan an hlawh leh an dinhmun sawh ngheh a; anmahni leh anmahni inkara an induhsak tawn theihna bak hi mipui retheihna leh harsatna hi an vei tak tak lo niin a lang a; duat tlak loh hi kan duat a; thuneihna pek tlak loh hi thuneihna kan pe a ni awm e. Tun tuma thil thleng hian ngaihtuahna a tithui lo thei lo a ni. NHIDCL laka mipui leh kan ram thlavang hauh ngam hi kan mamawh lutuk tawh a ni lawm ni? Compensation an pek theih loh chuan kawngpui an lai thei lo a ni mai a; an laih theih loh chuan an zo thei lo ang a; an kawngpui laih man hi an bill lo tawp anga a ni lawm ni? Bill lak loh chu keini aiin an hlau daih ang chu. He kawngpui an laih aṭanga an hlep tur hi project lian tak a nih avangin a tam tham hle ang a, compensation nuai 12 chuang awrh pe thei lo tur an ni lo. Nuai 12 hian in hmun dang lei chawpin in an sa thei ang em?
Kan politiciante hlei hlei hi inenfiah an ngai a ni. Vote ringawt ngaihtuah lovin mipui leh ram dinhmun dik tak hi rinawm takin vei teh se. Kum kal ta lam daih atang tawhin NHIDCL-in kan ram lui leh environment an tih chhiat dan hi a lang tawh a. Politician leh Political party zingah tih tak zeta au chhuak an la awm lo. Kan ram leh mi retheite hian chhantu kan mamawh a; kan au a ni.
Mipui nawlpui hian dan kan hre lo va, dan chhunga kan chanvo pawh kan hre lo. Dan anga kan thlavang hauhtu turin politician leh officer liante hi kan mamawh a. Kan chunga lal hrawt ringawt turin tumah kan thlang lo va, kan chunga lal hrawt ringawt turin officer-te pawhin hlawh an la lo. Kawng dika mipui min hruai a, chhan kan ngaih huna dan anga min chhantu tur an ni. Company khuang vuak ruala am mai mai tur an ni lo.