Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
ZIAK RAWH
Mizo Academy of Letters chuan a kum 60na pualin ni Khuangchawi Thla ni 29-ah hun an hmang a. Hemi denchhen hian thziak leh hlaphuah lamah intihsiakna a buatsaih a.
Mizo ṭhalai zingah thuziak tura talent nei ṭha tak tak an awm tih a lo lang a, a lawmawmin bseiseina sang tak nen kan thlir thei ang. Anni ho hian an theihna pho chhuak turin han ziak tak tak se, ram pawn thlenga hming chher thei tur an awm a, ṭhang thar lo kal zel tur tana ṭangkai thuziak ṭha hnutchhiat ngei turin ṭan han la se a duhawm hle mai.
Thuziak tura rahbi awm te chu: Chhiar, ziah, chhuah a ni.
Chhiar hi a pawimawh a; thu ziak tak tak tur chuan chhiar tam leh chhiar zau a ngai. Ṭawng hi hmanna mual a zirin thumal inang reng pawh awmze hrang neia hman theih a tam a; ṭawng hausa apiangah a tam mai niin a lang. Chutiang hre tam tur chuan chhiar tam a ngai hle a, chhiar zau pawh a ngai bawk. Thawnthu ziak mi te, hla phuahtute pawhin an chhiar zau a ngai hle. Thawnthu ziaktu ṭhenkhat chuan an thawnthu ziah atana ṭulte hre turin an chhiarin research an bei hial thin a ni. Short story ziak tur chuan short story kalhmang hrang hranga phuahte chhiar se, novel ziak tur pawhin novel kalhmang hrang hrang chhiar zau se amaha talent awm kha a tipung ang a; a kutchhuak a ropui sawtin ka ring.
Ziak rawh. He rahbi hi a pawimawh, a tel lovin thuziak lamah pen khat mah pen theih a ni lo. I rilrua awm kha i ziah loh chuan a tham ral mai dawn a; a awm ang ang kha ziak zel la, ziak pawp pawp mai rawh. Thiam leh thiam loh lam ngaihtuah tur a ni lo va, grammar dik leh dik lo pawh ngaihtuah tur a ni lo. Ṭawngkam mawi leh ṭha pawh min titîmtu atan hman tur a ni lo. Ziah vak phawt mai tur a ni. Novel ziak thiam tak angin emaw, hlaphuah thiam tak angin emaw i inngai a, i thiam zia i sawi sawi a ni mai thei, mahse, i ziah miau si loh a, i phuah miau si loh chuan awmzia reng i nei lo vang. I ziah erawh chuan i ziak tam tial tial ang a, hma i sawn zel ang.
Ennawnna: Heihi a hmasa huanga tel ve nghal a ni. Kan rilrua awm piang chu a nih ang ang a kan ziah chhuah hnuah ennawn leh ngei ngei tur a ni. Article a ni emaw, essay a ni emaw, thawnthu a ni emaw, hla a ni emaw, ennawn hi tihmakmawha neih a ṭha. Mi ṭhenkhat chuan an ziah zawh hnuah kar khat te an han dah vang vang a, rilru tharin an endik leh ṭhin a; hetiang hi an kutchhuak a mam nge nge fo thin a ni.
Ennawnnaah hian thil tam tak siam ṭhat a ngai mai thei. Entirnan -Paragraph indawt dan te siam danglam a ngai mai thei a. Thawnthu a nih pawhin bung thumnaaa thil thleng kha a ziah dan siam ṭhain bung ruknaah awm daih se chhiartute a barakhaih dan a danglam daih mai thei. Thil thleng tarlan dan pawh chiang zawk emaw, thup deuh zawk emawa a bu tawp lama chiang chauh tura dah emaw a lo ṭha zawk daih mai thei a; ennawnna hian thil tam tak a tidanglamin a siamtha thei a ni. Ennawn lai hian grammar siam ṭhat nghal a remchang hle bawk. Tin, grammar lama dik rau rauah inhmeh zawk ṭawngkam te pawh a awm thei ang.
Chhuah hram rawh. Science huang chhunga ṭawngkam lar tak pakhat chu, ‘Publish or perish’ tih a ni a. “I chhuah loh chuan i thamral a ni mai,” an inti a ni ber e. Talent nei ṭha fu mahse miin a ziah a, a publish si loh chuan a tham ram mai dawn a ni.
Ram dangah chuan publishing house changtlung tak tak an nei a; anniho hian a ziaktu lam buai ngai lovin an lo chhuahsak thin a. Heng publishing house hian a tlangpuiin editor an nei thin a. An lehkhabu chhuah turte chu an lo endik a; ṭawngkam siam ṭhat te, a kal hmang siam danglam te pawh an nei ṭhin a. Lehkhabu hming thlaksak emaw siam danglam hlek emaw pawh an nei nual. Grammar tihsual palhte thlengin an siam ṭha thin a. Grammar siam ṭhat hi anniho kuta awm hi a ni mah mah awm e.
Mizoramah erawh chuan publishing house changtlung kan nei lo va, thuziak mite hian anmahni sum senga lehkhabu an chhuah a ngai a; mahni leh mahni in-edit ngai fo bawk. Thuziak thiam chu advertisement lam thiam an lo ni kher si lo va; lehkhabu hralh a harsa hle a ni.
Lehlin. Thu leh hla zawng zawng hi ṭawng pakhatah a piang seng lo va, ṭawng dang atanga lehlin hi tih loh theih a ni lo.
Lehlin hi ṭawng tihlutu a ni. Sapho hian hnam dang ṭawng aṭangin thu leh hla an letling nasa em em a. An ṭawng tihausatu, English Literature tihausatu a nih bakah sap ṭawng a hlut phah sawt bawk a ni. Sap ni lo ṭawng dawng aṭangin thawnthu te, Pathian Thu te, Science lam thu te an letling a; sap ṭawnga ziah ni lo Victor Hugo kutchhuak te, Voltaire kut chhuak te, Murakami te thlengin, anmahni ṭawng theuha an ziah kha English in an let a; keini thlengin kan lo chhiar thei ta a ni. Mizorama Kristianna a lo luh khan Bible an letling a: kan mi hmasaten lehkhabu an letling bawk a. Kha kha Mizo ṭawng hmasawnna atan te, ṭawng nung a nih reng theihna atan te, Mizo ṭawng changtlunna atan te a pawimawh em em a. Tunhma khan movies leh Serial tam tak Mizo ṭawngin an letling a; kha kha keini mai bakah kan Zo hnahthlak unaute laka Mizo ṭawng tihlutu a ni a; Mizo ṭawng theh larna remchang leh ṭangkai tak a ni. Thawnthu lar leh ṭha tak tak te, hla te, science lam thu te hi a tam thei ang ber Mizo ṭawngin let ila, keimahni tan a ṭangkai bakah, kan chheh vela kan unaute lakah Mizo ṭawng hlutna kan siam belhin kan tipawimawh sawt dawn tihna a ni. Chu chuan Zo hnahthlak inpum khatnaah pawh kawngro a su ngei ang.
Lehlin tel lovin hmasawnna a awm thei lo. Science lam thu zawng zawng hi English a ziah vek a ni lo. Japan rama scientist-te, Korean lama scientist te chuan anmahni ṭawngin enchhinna te, zirbingna te an hlen chhuak a; chu chu English thiamin English in an letling a; khawvel lehlama awm sap ṭawng hmangte chuan an lo chhiar a; thiamna leh hriatna an in hlan chhawng a; hmasawnna a lo awm thei zel a. Lehkhabu chauh kan letling lo va, thil dang pawh, letling tih inhre lovin kan let nasa em em a ni. Television a lo chhuak a, a ‘on’ dan te, ‘channel’ thlak dan te kan inhrilh chhawng a. A enga mah hi Mizo ṭawngin an rawn ziak lo. Mahse letling tih pawh inhre lovin a tihdan thiamte khan Mizo ṭawngin an han sawi a. Chumi zarah mi dangin kan lo thiam chhawng a. Chutiang zel chuan computer hman dan tlangpui te, mobile phone hman dan te, microwave oven hman dan te hi Mizo tawnga inziak miah lo, sap ṭawng atanga kan hriat kha Mizo tawngin kan inhrilh chhawng a; letling tih inhre lovin kan letling a; kan za vai mai hian mobile phone kan khawih thiam ta sup sup mai a ni.
Ṭawng hi a pawimawh em em a; hmasawnna bul min thlentu tih theih hial a ni. Inbiak pawh tawnna a ni satliah lo va, ngaihdan inhriat tawnna leh inzir tawnna pawimawh tak a ni. Chutiang taka pawimawh chu a ni chungin ṭawng tam tak a thi tawh a. Mizo ṭawng hi eng angin a awm zel dawn kan hre hauh lo naa kan hnam tana dinhmun pawimawh taka kan dah reng erawh chu kan hnam dam khawchhuah zelna atan a pawimawh em em tih hi kan hriat a pawimawh hle.
Sawrkar emaw, NGO lam emaw, kohhran lam emaw hian tun bak hi pen khat dang penin kan thuziak mite kut chhuak hi theh darh dan han ngaihtuah se, Mizoram chauh ni lo, kan chheh vela kan unaute hmuh theih ngei tura pho chhuahna lamah hma han la se, tun aiin Mzio ṭawng hi a darh zau ang a, tun aiin hnam inpum khatna lamah kan thleng thui zawk ngeiin a rinawm.