Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

MIZO KRISMAS HLATE HI

Krismas a lo hnai ta a; rilruin Bethlehem tlâng lam a awn ruih mai. Tlângsam a lo pâr a; Bawngpu pâr a lo vul chuaih mai a; nipui khaw lum leh fur ruahtuiin min kiamsan a; lo hàl khuin boruak a la tibuai si lo va, thlasik boruak khaw thiang tak maiin min awi a; lung a lêng a; hmanlai kan ngaihtuah a; mual liam tate ngaiin kan kûn a; beiseina nen Krismas leh Kum Thar kan thlir bawk a. Tun hun hi hun mak leh hlu tak a ni.

Kum 1871-ah Thangliana(TH Lewin) hovin Tuikawi lui kam ṭiau phoah Krismas an hmang a. He tih lai hian Mizo zingah Kristian an la awm lo va. Kum 1902-ah chuan Kristian an lo awm ve ta nual a. Pukpui lalin a hnawhchhuah Sethluna inbengbelte chuan kum 1902-ah Krismas an lawm a. Mizo Kristian chhungkaw pasarihin Krismas an hmang. Hei hi Mizoten Krismas an lawm hmasak ber a ni ang e. Aizawl lamah chuan kum 1903-ah Mission Vengah Krismas an hmang ṭan.

A chunga kan tarlan ang khian Mizoten Krismas kan hman ṭanna hi a la rei lo, kum za chuang awrh chauh a la nih chu. Chuti chung chuan Krismas behchhan thu leh hla lamah kan hausa hle a. Hla ṭha tak tak leh thuziak ngaihnawm tak tak kan nei a. Hemi kawngah hian kan mi hmasa sulsutute an fakawm takzet a ni.

Mizo Kristian hlate hi belhchian an dawl viau zel a. Mi hi an ni ve em ka hre lo va, keima beng leh thinlungah chuan Mizo irawm chhuak ngei te kha an hluin an ngaihnawm bik ṭhin a ni. Sap hla ṭha tak mai, ‘Silent Night’ hi a chanchin ngaihnawm takin an sawi thei a, hla ropui tak a ni tih loh rual a ni lo. Mahse, zep nâk emaw, kei chuan sak hahthlak ka ti. A thu hi chu a ṭha, mahse a thluk dual dual hi ka awin a mil ve lo. Hei ai chuan Mizo irawm aṭanga lo chhuak ngei mai “Hmanah Kaisar Lal lian reng pui” tih te, “Kum sûl vei khua a lo ṭhâlin” tih te hian min lêm daih zawk a ni.

Kristian hlabua seng luh chin ngat phei hi chu hla ril leh ropui tak tak, theology keng fuh tak tak an ni hlawm a. Han chik deuh phei chuan, ‘Pathian Thu an lo man fuh mang e,’ tih loh theih a ni lo. Rokunga hla hi han en ila.

‘A mia’n riang maw, vân mi a lo piang,

Bethlehem bâwng in tlâwm a nghâk e;

Amah chu mihring leh Pathian a ni,

Lal leh Chhandamtu nih a fâwm’

Tlar li lek a ni naa a sawi kim em em a, sermon ropui tak, theology thuk tak a inphum thlap mai a ni. Hla dang pawh ṭha tak tak, ngaihnawm tak ni bawk si an awm a. kan sawi kim seng lo ang. “Hmanah Kaisar Lal lian rengpui” tih hlate hi han sa ila, thawnthu ngaihnawm tak a ni nghal a; mihring kan nih chhunga sualin min chîm nasatzia te ngaihtuahin a tawpah ṭawngṭainain a han khar thlap bawk a. Sermon ropui tak a ni nghal mai a ni.

Kan hlaphuahtu hmasate kutchhuak Krismas hlate hi hla an nihna piahah sermon ṭha tak ang mai an ni a. Literature lam aṭanga thlir pawhin an duai lo. A thlûk tel lova chham pawhin an mawi tho a. A thu luang a mâm ṭhain a inlalawn nalh em em hlawm a ni.

Tunah chuan Biak in tinah ṭawng rinna kan hmangin hla hriltute pawhin ṭawng rinna hmangin hla an hril thin a. A ṭangkaiin zai an titui hle bawk a ni. Chu tih rualin a lam dan dik chiah lova hla châng sawituin a lam rîk hian a awmzia a bo hlauh thei. Mizo ṭawng hi thlûk nei a nih a, a thlûkin a awmzia a hril avangin hla hrilhtute hian a thlûk dan dika an lam ngei a ṭha ang.

Hla buin engtin nge a ziah tih hi hla hrilhtu hian a hre tur a ni. ‘Coma” te, ‘makna’ te ‘thlûkna’ te a awm a. Chumi mila lam rik chu a him ber ang. A ṭangkai tâkin tlêm azawng han târ lang ila.

KHB No 92na chang 3naa “Lawmna thil hlantu an awm em?” tiha ‘lawmna’ hi thlûk awm lo a ni. Keimahni lam lâwmna ni lovin naute “lawmna” lam hawi a ni. No 93na châng 4naa “I lawm ṭhin faknain lo thlâk sela” tiha lawm nen hian a rik dan a inang ang. No 121na châng 4naa “Keini pawhin lawmna zai hla i rem ang” tiha ‘lawm’ pawh hi thlûkna awm lo, ri tawia lam tur niin a lang. No 97na châng 1naa “I lâwm ang u, leia hnam tinrengin” tiha ‘lâwm’ hi thlûkna a awm a, mahse ri hniam tur niin a lang bawk.

No 94na châng 2na tlar 2naa “Tlai ni tla êng lenkâwl a khum riai e” tiha ‘khum’ hi thlûkna awm lo a ni a. “Lukhum ka khum” tiha ‘khum’ anga lam tawi tur a nih hmel hle.

No 95na chang 4na, “A riang leh a lal hmun a awm,” tih hi lam dan a inang lo thluah mai a. A thu kal zel han thlir hi chuan “riang” tih hi ri hniam tur ni awm tak a ni. Chang 4na tlar thumna “Thinlung a lamah hawn ila,” tih pawh hi lam dan a inang lo fo mai a. He ta “hawn” hian hawng(open) lam kâwk lovin ‘khualzinin bungrua a hawn’ tiha hawn awmzia hi a kawk zawkin a lang a; chumi behchhan chuan ri tawi sânga lam rik ni se a dik awm e. Chu chuan a tlar tawp ber a, “Ro thil dang a ngai tawh lo vang” tih hi a kawp rem chiah a ni.

No 95na tho châng thumnaah hian “He! Kâwlkilahte lo thovin” tih a awm a. “He” tih leh “Kâwlkilahte” tih hi thu inzawm a ni lo. Chutiang bawkin No 103na châng 1naa “Chu! Beram ven, zanlaiah chuan” tih pawh hi “Chu” leh “Beram ven,” hi thu inzawm a ni lo. Hla hriltu hian second khat emaw lek(sak ran dan azirin) han pawt fân zeuh se a dik thei awm e. No 103na bik phei hi chu a rik dan pawh a danglam thei a. “Chu beram ven, zanlaiah chuan” tia thu inzawm anga kan lam chuan “chu” hi a ri hniamin a thlûk a kuai deuh a. Mahse a phuahtu phuah dan erawh chu, “Hei le!” “Chu le!” tia thil lo thleng thut kan inhrilh a, kan inkhawhhmuh ang hi niin a lang. Heta “chu” tihin a kawh chu “Berampute beram ven” thu a ni lo va, khawvela thil thleng ngai reng reng lo lo thleng thut, “Angelhoten van hla ropui tak an sa” hi a ni a. “Chu le! Berampute beram ven lai takin Vantirhkoh rualin Vân lam hla ropui tak an rawn sa e” tiin a au chhuahpui ta a ni. Hei pawh hi ri hniam kuai ni lo, “Chu le” tia ‘chu’ kan lam anga lam a, Beram ven tih lam hmaa chawlh det theih chuan a phuahtu phuah dan a hril chiang thei ang.

No 105na châng 3naa “Aw Êng, chho la, kan fak ri nen,” tiha êng hi êng satliah a ni lo va. A hmaa “Lo êng leh rawh….. Van êng zai min zawmtir rawh’ tih te nen hian a danglam a. He ta, ‘Êng’ hi chu inkohna a ni. Mihring kan koh angin ‘êng’ a ko a, chu chu a lam rik danah pawh kohna ri anga lam tur niin a lang.

No 115na châng 4naa “Mi fingte a râwn, dera chibai buk tumin” tih hi hla hriltu ṭhenkhatin “Mi fingte a rawn der a, chibai buk tumin” tih angin an hril ṭhin a. a dik chiah lo. Hlabua a inziah ang hian ‘coma hi ‘rawn’ zawh chiahah a awm. Hla phuahtuin ‘der’ a tih chu Herodan mi fingte a râwn thu a ni lo va, Nausen Isua chibai bûk a tum dan zawk kha a ni. Heroda khan mi fingte kha a râwn der lo va, a hring a hranin râwn tak tak a. Mahse a der maia Isua kha chibai bûk a tum a ni.

Heng lo pawh hi lam rik dan inang lo a awm nual ang. Ka han sawi fiah dan zawng zawng hi a dik vek lo mai thei. Hla hriltute hi a remchâng apiang inpawt chawp mai mai lovin Kohhranin a ruat thlap tawh a. Hetianga ruatte hian an awmna Kohhrana Upate emaw, ṭawng thiam tu emaw rawn ṭhin se a ṭha hle ang. A nih loh pawhin Kohhran hian hla hriltu tura an ruatte hi training pe hial se a ṭha awm e.