Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
AW KRISMAS
Kan naupan lai Krismas kha a va nuam ṭhin em! A hun lo thlen hma fe atangin kan ur lâwk a. A khât tawkin tlângsam kan en a; “tlângsam a kuhmum ta” tih atangin Krismas lo thlen hun tur kan thlirin kan chhut ṭhin. Calendar en nachang kan hre lo. Calendar en ai chuan Tlangsam par ngaihven kha a nuam kan ti daih zawk, khuarel nen khan kan inzawm thuk em asin.
Chung hun lai chuan Biak ina hmun khata hmang lovin veng tinah kan hmang hrang thin a; veng paho an ṭhu khawm a; thawhlawm an khawn a. Krismas huna talh tur ran an hual lawkin an ngaihven lawk a. Krismas ruaia kan ei tur bawng hi a hma thei ang berin an lei a; chu chu naupang hovin zing leh tlaiah te kan thlah a; chaw kan sah sak a; Krismas lo thlen hma ngeia chawm thau hman kan tum thin a. Krismas bawng thlah hi naupang tan intihhlimna nuam tak a ni. Tlangsam par leh nipui parin a ki kan cheimawi a; a chaw duhzawng tur thing hnah leh luang kan sat a. Ram changkanga naupangte aiin kan hlim zawk hial awm e.
A hma fe atangin Krismas huna kan mamawh leina tur tuakin thing kan phur a, tlawm te tein kan hralh a. Krismas dawnah tho silai lem chêng khat man leh a kêp tlêm kan lei theih chuan kan lawm em em a, mi hausa kan awt bik lo.
“Carol” kha a lunglenthlak ka ti fo thin. Zan mut reh hnuah thalai rual an rawn zai a. Hla tak atangin an zai r ikan lo hria a; a lo hnai tial tial a; kan in an lo thleng a; ka pa khan hla a lo thlang ziah thin. Mahse tunah chuan ‘carol’ kha a awm ta lo va, kan thar thawh leh dawn tawh lo niin a lang.
Ruai mawlh mai kha! Ruai pui hi chu a hâng bik a; bawngsa tuipui leh a chek te kha a hâng tui bik ngawt mai. Kan ruai theh dan lah a danglam ta hle bawk a. Hmasawnnain a ken tel a ni.
Hman deuh aṭang tawh khan kan naupan laia Krismas leh Kum thar laia intihhlimna atana kan hman thin hal puah leh hal mawi lam chi te chu khap a ni thin a. Heng thilte hian eng nge a nghawng tih kan hre chiang ta a, chu bakah hman laia tlem tlem kan hal ang kha a ni tawh lo va, boruak tichhe tham kan hal ta bawk a. Khap chin hi awm lo thei a ni ta lo. Sawrkarin a khap chuan khua leh tuite chuan kan zawm mai tur a ni mai.
Khap leh Krismas hi thil thar a ni lo. Krismas hrim hrim pawh hi an lo khap tawh thin. Kohhran Siamṭhatna a lo thleng a; Protestant kohhran ṭhenkhat chuan an khap a, na taka khap an awm hial. Kum 1647-ah England tualchhung indonaa Parliament lam an chak a, Lalber King Charles-a pawh Hampton Court-ah an tantir a, Anglican Kohhran hnawla Presbyterian kalhmang an han zui chiah khan Krismas hman an khap ṭan ta a ni. Ram pum tih theih hial turah mipuiin khap tam lutuk leh sum leh paia harsatna an tawh mek te avangin an runluih nasa hle a ni awm e. Kent bialah phei chuan sipai rawih ngai khawpin an che a. Norwich-ah chuan an khaw hotu Mayor-in khapna hlip si lovin Krismas hmangtute chu a thlah zalen hle a. Chuvang chuan insawi fiah turin London-ah kum 1648 April thlaah an ko a. Mahse mipuiin khua a chhuahsan an phal lo va. City Gate an dang tlat mai chu sipaiin nen an innawr chiam a; he buainaah hian mi 40 zetin nunna an chan nghe nghe a ni. Presbyterian Kohhran puipate duh dan angin Scotland-ah kum 1640-ah khan Parliament chuan Krismas hman a khap a; khapna bawhchhia chu lung in tan theihna hial a ni. Ireland lamah pawh buaina a chhuak bawk. Sap ram lama heti taka mipuiin Krismas hman luih an tum hi Presbyterian kal hmang khawng tak hnuaia khap tam lutuk sum leh pai lama harsatna an tawh vang a ni ber mai a. An ram politics kal zela a nghawng pawh a na hle.
America rama pem thla hmasate pawh, Puritans/Presbyterian niin Krismas hman an lo khawp tawh thin bawk. Kum 1659-a Massachusetts vela an khap dan chuan mi tu pawh, Krismas lawm an man chu shilling nga an chawitir thin. Kum 1681-ah Governor Edmund Andros-an Boston khua leh a chhehvela Krismas hman khapna a hlip a. Kum 1837-ah Louisiana State chuan Krismas ni hi vantlang chawlh ni atan a puang a, kum 1860-ah state dang 14 zetin chawlh atan an puang leh a. Kum 1870-ah President Grant-an Krismas ni hi sawrkar chawlh(Federal Holiday) atan a puang leh bawk a ni.
French Revolution zawh hlim khan The Cult of Reason chuan Krismas hman an khap bawk.
Zawi zawiin USA leh England lamah Krismas an hmang uar tial tial ti ila a dik awm e. England bikah chuan Krismas boruak chhem alhtu pawimawh tak mai chu thuziak mi Charles Dickens-a kha a ni.
Mizoramah erawh chuan Krismas hman hrim hrim hi tumahin an la khap lo. Khawvel ram dang leh Chanchin Ṭha min rawn hrilhtute ngei pawhin Krismas an hman tak tak hnuah chauh Chanchin Ṭha kan dawng ve a; khap boruak kan tawng hman lo. Mahse Krismas behbawmah thil dang an lo khap fo tawh thin. Ka hriat ve theih china khap ka hriat hmasak ber chu ‘interek khapna’ a ni. Ṭhang tharte hi chuan eng nge ‘interek’ an hre tawh lo hial awm e. A lam dan chu ‘inte-rek’ a ni mai. Krismas leh Kum thar behchhanin, a bik takin Krismas urlawk zan emaw Krismas zan, ruai ṭheh dawn zanah emaw, Kum hlui thlah zanah emaw he thil hi a thleng thin. Nula leh tlangval inngaizawng emaw inkawmho emaw khan anmahni inah chhang an kang a, a ṭhenin âr an kang bawk a. Kha kha kan hotute khan an duh lo a, an khap a, a châng phei chuan an vai thin. “In zai khawm lo a nih chuan mu rawh u” tih a ni tawp mai. Khang hun lai kha chuan Krismas kha khawtlang leh hnam kût a ni lo va, sakhaw kût tak meuh a ni.
Hun a lo kal hret a; khawchhak lam aṭangin Japan siam tape recorder a lo lut a; “Tape Recorder” ti kher lovin “Tape Record” kan tifel thek mai lehnghal a, ‘der’ lai tak kha kan mamawh lo. Krismas leh Kum thar laiin mi ṭhenkhatin khawlaiah an khai chhuak a, Masi hla te, Kum hlui kum thar hlate an zaitir luah luah mai a. Chu chuan mi fel tak takte beng a ti thak a; “khawlaia Tape record khai chhuah khap a ni” leh ta a. Zan khat chu keini aia rual u deuh hian tape record hi èmin a rawn phur chhuak a. “Engtizia nge?’ tiin an lo zawt a. “Tape Record khai chhuah an khap si a, khai lovin ka rawn phur a nih hi,” a ti then mai a. An man ta lo niin ka hria.
Kan tleirawl laiin khawtlang dutynaah ka tel ve thin a. Ka ngaihtuah let hian, mi sual chauh kha kan veng lo va, mi hlim tur te pawh kha kan lo veng deuh lo maw ka ti fo thin.
Khapna leh hlimna hi thil kalkawp ang reng, inhmeh tehchiam si lo a ni a. Sapin “A ruka infawh hi a nuam ber e,” an tih thin pawh hi ‘khap’ boruak hrin chhuah a ni awm asin. Khap chin tawk a awm a; khap loh lutuk pawh a ṭha hek lo.
Hlim kan duh em em a; hlim loh hlauh vangin thil tam tak kan ti a; kan tisual fo ṭhin bawk. Kan hlimna leh mi dang hlimna hi a indîp em tih hi zawhna pawimawh tak mai a ni kumkhua dawn a ni. “Kan hlimna hian mi hlimna a dãl em” tih te, “a tichêp em” tih te hi ngaihtuah tel a ngai a; Mi dang ngaihtuah tel miah lova hlimna zawng turin khuarel hian mihring fate hi min din lo. Khawvelah hian mahni chauhin kan khawsa lo va, mi dang an awm ve a. Mi mal zalenna te, ṭhang tharin ‘it’s my life’ an tih te hi mi dang tam tak khawvela an awm ve avang chauha awmze nei an ni. He khawvel zau tak maiah hian keimah chauhin awm ila, ‘it’s my life’ ka ti fo hauh lo ang.
Khap duhna pawh hi mi dang ngaichâng chunga kalpui a ngai a. Mi hlim duh dan leh kan hlim duh dan a inang lo va. Mi hlimna itsîk avanga khap rilru hi put chiam theih a ni.
Mi dang tibuai lo leh tumah dîp kher lovin, Krismas leh Kum thar i hmang ṭheuh ang u.