Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

MIZO SUATTU

Ni 6th March 2025 kha National Dentist Day a ni a. A liam tawh naa khami pual khan kan ram hriselna mu tan, zuk leh hmuam hi i han sawi teh ang.

Mizote min suat mektu chu mi tin tih theih deuh thawin kan chin, kan ngaimawh tehchiam si loh vaihlo hi a ni.

Mihring hi kan la thi vek dawn a. Natna hrik inkai chhawn avang te, chetsualna avang te, indo leh khuarel chhiatna te pawh a ni thei. Inkaichhawn theih si loh natna, thihna thlengtu langsar ber ni bawk si chu vaihlo avanga natna hi a ni. A lungchhiatthlakna chu vaihlo atang siam uk leh hmuam hi tumahin ti turin min nawr lui lo va; keimahni duhthlannaa zalen taka ti thin kan ni tlat hi a ni.

India rama cancer zawng zawng hmun thuma ṭhena hmun khat dawn lai hi zuk leh hmuam vanga lo awm a ni a; Mizo zingah cancer kan ngah em em chhan pawh hi a bul ber chu zuk leh hmuam hi a ni. India ram hi khawvel puma zuk leh hmuam avanga thi tam ber dawttu a ni hial a, chhinchhiah theih chin ringawtah pawh kum tin mi maktaduai khat leh nuai thum leh singnga an thi ṭhin a ni. Chu chu AIDS, TB, sikserh avanga thi zawng zawng belhkhawm ai pawhin a tam zawk a ni. Heng zingah hian Mizote hi kan tel ve.

Meizial khu hian hlo chi hrang hrang 7000 zet a pai a; tûr 200 leh cancer thlen thei 69 zet a tel bawk a ni.

Zuk leh hmuam zingah hian meikhu chhuah lo chi chi hrang hrang a awm. Tuibur al, sahdah, khaini, Gutka, Pan Masala, leh a dang te an ni.

Heng khu chhuah lo chi hmuam leh ṭhial chi-ah hian hlo chi hrang hrang 3000 zet a awm a; chung zinga 28 te chu cancer thlen ṭhin an ni.

Zuk leh hmuam awm sa bakah hian chi thar a lo chhuak zel bawk a. ENDS(Electronic Nicotine Delivery System, Electronic Cigarettes) te, Herated Tobacco Products(HTPs) te, e-hookah leh a an anpuite lo chhuakin lei theihin a lo awm ta a. Hengte hi PECA 2019 Dan hmangin India ramah khap tlat an ni.

Electronic Sikret hian mihring taksa tana hlauhawm nicotine te, heavy metal an tih mai suan ang te, volatile organic compounds te leh cancer thlen ṭhin te an pai tam hle a ni.

Vaihlo avanga natna awm thei te hi kan hre deuh fur tawh a; a that lohzia hi inhrilh nawn fo pawh a ngai meuh tawh lo awm e. Cancer a thlen thei tihte kan hre vek hial ang. Mahse fihlim lo kan la tam em em mai hi tihtak zeta vei a hun ta hle a ni. Cancer chi hrang hrang entirnan - Ka leh hrawk cancer, Chuap Cancer te an thlen thin a. Cancer chauh hi vaihlo hian a thlen lo. Stroke te, Lung lam ṭhat lohna te, Thawkna lam ṭhat lohna hrang hrang te a thlen thei a. Mipa tan hian mipat hmeichhiatna lama chak lohna a thlen thei a. Meizial zuk hian pa riau leh rual pawl riauin i inhre mai thei a. mahse vaihlo hian mipa thei lo(zangzaw) leh fa nei thei lovin a siam thei che. Hmeichhe tan hlei hlei hian a hlauhawmna tih tur a ni. Naupai theihna a titlem. Naute chhiatna a thlen thei a; Nau piang zang lutuk leh thi sa a nau piang a thlen thei a. Chhul cancer a thlen thei bawk.

Zuk leh hmuam hian ha a tibal a, thaw a ti rimchhe thin a. Ka chhungah, lei cancer te, hahni leh a behbawm cancer te, hrawk cancer te a thlen thei. Cancer chauh a ni lo va, hahni a eichhiain ha a tlak hma phah thei bawk a; sahdah hmuam avangin hahni a ral a, ha zung a lo nghet lova; ha a nghing hmain a tla hma bawk a ni.

Infiam mite tan hmelma a ni. Insawizawi lai leh a hlimchhawnah chakna an hloh chiam ṭhin. An chau hmai bik em em.

Mi dang meizial khu hi secondhand Tobacco smoke(SHS) an tih chu a ni. Vaihlo khu hi meizial zu ve lo tan pawh a hlauhawm a; chu chu Secondhand smoke an tih vang hian a lo thleng thei. Secondhand smoke avangin kum tin mi nuai tel teh meuh an thi reng a; vaihlo khu engzat mah hi hip luha hrisel chin a awm thei lo si lo va; mi dang, kan chepuite leh kan thawhpuite meizial zuk khu hian a zu ve lote nunna a titawp thei a nih ber chu. Secondhand Smoke hian mi zawng zawng a nghawng a; puitling zial zu lo te chauh ni lo, naupang leh nausen te pawh a zuah lo va, piangthar leh thar lo, rawngbawltu leh bawl lo tu a thliar ve tawh lo.

Zuk leh hmuam tih hian hlawkna min pe lo va, zuk leh hmuam ti ṭhinte hi ti ve lo aiin kum 10 zetin an thi hma zawk a ni.

Zuk leh hmuamin hriselna a tihchhiat nasat em avang leh sum tam tak a lo thlawna khawhralna a nih avang hian mipui hriselna a lo ṭhat a, an him theihna turin India sawrkar chuan ram puma vaihlo khuahkhirhna dan Cigarette and other Tobacco Products Act 2003(COTPA) a hmang a. He dan chungchang hi tlem te, a tlangpui chauh tal chu tarlang ila a ṭha ang

Vantlang hmuna mei zuk, hnathawhna hmun tiamin khap tlat a ni(section 4) He dan bawhchhetu chu cheng 200 chawitir tur a ni.

Zuk leh hmuam fakna chi reng reng(Sponsorship/promotion tiamin) leh films leh Over the Top(OTT) te huam vekin(section 5). He dan bawhchhetu chu Rs 5000 thleng chawitir emaw, kum nga thleng lung in tan emaw a hrem tur a ni.

Naupang kum 18 hnuai lam hnena vaihlo lam chi hralh(section 6a)

School leh College bul hnai metre 100 huam chhunga vaihlo atanga siam zawrh(section 6b). He dan bawhchhetu chu rs 200 chawitir tur a ni.

Milem hmanga vaukhanna tel lova vaihlo atanga siamte zawrh(section 7,8,9). He dan bawhchhetu chu, a siamtu leh a zuar chhawngtu nen hrem theih an ni a. A) Vawi 1naah: A siamtu: Kum 2 tan/Rs 5000 chawitir. Vawi 2naah: Kum 5 tantir/Rs 10000/ chawitir

B) Hralh leh zawrh: Vawi 1naah: Kum 1 lung in tan/ Rs 1000 chawitir Vawi 2naah: Kum 2 tan/Rs 3000 chawitir.

Electronic Sikret (Siam chhuah leh lak luh, zawrh chhuah, ken kual, hralh, sem darh, vawn that leh fakna) khapna Dan(PECA) 2019 a awm bawk a. Electronic sikret leh a anpui reng reng khap a ni.

Hremna: Vawi 1na: Kum 1 ung tan/cheng nuai khat chawi; Vawi 2na: Kum 2/nuai 5 chawi

Juvenile(naupang) Justice Act 2015: Naupang kum 18 la tling lo hnena hralh leh pek hi khat tlat a ni: Hremna: Kum 7 thleng tan emaw cheng nuai khat chawi emawa hrem theih a ni.

Sawrkar laipuiin vaihlo leh a behbawm khuahkhirhna dan chip chiar leh khauh tak a siam hi kan hriselna tura a duan a ni a. Mahse keini ramah hi chuan a takin kan hmang mang reng reng lo. A tir lamah khan sahdah bawmah te pawh an han ziak ve liam luam a; tumahin an tizui tawh lo va; tuibur al pawh a hlauhawmzia vaukhanna milem tel miah lovin an la zuarin an la hralh zel a nih hi. Zirna hmun(School leh College) aṭanga metre 100 huam chhungah vaihlo aṭanga siam chi hrang hrang zawrh khap a ni a; hengte hi kan zawmin he dan hi a nih tur angin kan hmang tak tak em tih chu kan zirna hmun bul vel hi thlir ila a chiang mai ang.

Sawrkar laipuiin mipui hriselna atana hma a lakna hi keini pawhin hrisel phah nan hman tum ila. Sawrkar hian tisualtu hremna ringawt hi he dan a siam chhan a ni lo. Kan lo hrisel theih nan a nih bakah, kan tu leh fate, ṭhang thar lo kal zel tur te zuk leh hmuam laka an fihlim theihna turin a ruahman a ni. A ti mekte tan pawh an lo sim theihna turin ruahmanna a siam a. Tobacco Cessation Centres(TCC) District Hospital leh Dental College leh Medical College-ah te a awm bawk a ni. Zuk leh hmuam sim hian tlai luat a nei lo. Miin zuk leh hmuam a sim hian a taksain hlawkna a nei nghal a. Taksa hriselna mai bakah sum leh pai senso a tlem sawt bawk a ni.

Zuk leh hmuam hi Mizo hmelma a ni tih pawma do tak taka kan do a hun ta hle.