SAWHTHING LEH KEI

ZPM sawrkar chuan an campaign laia an lo tiam tawh angin sawhthing an lei ta a. Sawiselna tur hre tak tak an awm a; mi ṭhenkhat chuan hetianga sawrkar a inrawlh hian a buaithlak a, rate a chhiat phah ṭhin an ti bawk a. Hmanah khan sawrkar a inrawlh lo va, ‘Sawrkarin kuthnathawktute a ngaihsak lo” tiin kan vui luai luai tawh a. Sawrkar chuan a han lei ta cheng a, kan vui leh ta tho a ni awm e. Eng pawh ni se campaign laia an thu tiam an tihlawhtling hi a chhinchhiah tlat hrim hrim.

Sawhthing lakah hian ka mikhual bik lo. Kum 1976-ah khan Tuirini bul, Champhai Road kawng chhakah sawhthing kan ching ve a; lo vat turin ka pa nen kan thawk chhuak a. Ka khup dinglam hi ka sât a; tun thleng hian a la ser kulh nghe nghe a ni. Kan sawhthing chu Silchar lam aṭangin vaiin Mizo kal tlangin an rawn lei a; a man kan dawng mumal lo hle a; kan dawng mang lo hlen ta hialin ka hria, ka hresual a nih pawhin tlai khaw hnu feah kan dawng chauh a ni ang.

Kum 1977-ah kan ching leh a; mahse kan hlawkpui lo. Hemi kum hian hmun hnihah lo kan nei a; a hla zawk chu ramchang tha tak a ni a; buh kan ching a; a hnai zawkah sawhthing kan ching a. A hnai zawk naa hlo a har em em mai a; kum tluanin kan thlo a; kan tha sen leh sawhthing aṭanga kan hlawh chhuah a inman lo em em mai a ni. Hemi hnu hian sawhthing kan ching zui ta lo.

Tuna hetia ram pumin sawhthing bawk kan han buapui leh ta hian kha’ng kum kal taa kan boruak kha ka ngaihtuah chhuak lo thei lo va, Mizote tan zirlai pawimawh tak niin ka hria a; ka hriat chin tlem tal hi tarlang ila a ṭha ang e.

Khatia a ram pum deuh thawin sawhthing kan han ching kha vaihovin an rawn lei ta a; kan rinawm tawk lohzia a lo lang ta a. Lung te nawi buk tel duhte an awm a. “Sehrep a ni ve mai alawm. Vai buhah pawh sehrep a awm alawm” tihte kha mi ṭhenkhat ṭawngkam hman duhdan a nih kha. Sil fai miah loh, lei kai lei luai khan kan hralh a. Mahse rei kan daih lo. State dang-ah sil fai sa thlapin tam tak tak an lo hralh thei si a; vaiho khan an rawn la duh ta mang lo a. State pawn lama hralh a harsa ta viau mai a; Ka hriat sual loh chuan mi tam takin an ching duh ta lo a ni. Chuti chung chuan tlem tlem ching erawh chu an awm reng thung a. Kum 1976-77 bawr vel anga uar hluai erawh chu kum eng emaw chen a awm meuh lo. Hun a lo kal zel a, sawhthing chingtute chuan sawrkar aṭangin eng emaw taka kawng sialsak leh ṭanpui an beisei fo a. Sawrkar kal ta ṭhenkhat phei chu kuthnathawktute ngaihsak lo hlein kan hmuh phah hial a nih kha.

Sawhthing kan buaipui dan atang hian eng eng emaw i han sawi belh teh ang.

Thil reng reng hi a tam chuan a man a tlawm nge nge ṭhin tih hi kan man fuh thei meuh lo. Van boruak zau tak maiah khian asteroid tam tak an awm a. An zinga ṭhenkhat chu rangkachak leh thir ṭha chi tam tak awmna a ni an ti. Asteroid pakhat 16 Psyche an tih mai phei chu rangkachak leh platinum leh nickel hlawm anga sawi theih hial tur a ni a. A hlutna hi US Dollar 700 Quintillion daih a ni a; chu chu tluklehdingawn hlir tluklehdingawn tihna a ni a. Tam lutuk sarih aia tam a ni. Khawvel mihring hian a hlutna hi insem ila, dollar tluklehdingawn 93 ṭheuhin kan insem thei ang. Mahse khi asteroid khi la thlain a a chhunga rangkachak leh thir hlu deuh deuh khi insem ta diat diat ila kan hausak phah dawn hauh lo. Rangkachak hlutna a tla hniam nghal duai duai ang a; mi tinin kan neih dawn avangin hralhna reng reng a awm lo ang. Tunah pawh hian, zan khat thil thu-ah tuallaia lung tê zawng zawng leh lui kama lung awm zawng zawngte nen hian rangkachakah chang thut se la, kan hausak phah chuang lo ang. A tam miau chuan a hlutna tla hniam ang a, a man a tlawm lo thei dawn lo a ni. Thlai thar pawh a ni tho mai. Sawrkar chakna hmangin eng emaw chen chu thunun theih a ni mai thei a; mahse a tam reng na na na chuan dan theih loh chin a awm tho tho a ni.

Sumdawnna zawng zawng hi inelnaa khat tlat a ni ti ila kan uar lo ang. Lei leh hralh hrim hrimah hian inelna hi paih bo theih a ni lo va. A zuartu chuan a leitu tur a biak ṭhat a ngai a; a leitu rilru mil, a leitu lungawina a zawn loh chuan a thil zawrh a hralh zo thei lo vang a; a hnawng fo ngei ang. Chutiang pumpelh tur chuan company te, sumdanwgte hi an inel nasa hle. Keini chuan sawhthing a ni emaw, thil dang a ni emaw, keimahni chauh hi kan tel lo va, mi dang, kan elpui an awm ve tih hi kan hre lo em ni aw tih tur a ni fo mai. Keini aia thar tam leh thar ṭha zawk, fai zawk, quality ṭha zawk, man tlawm zawk an awm tlat chuan chungho chuan min hmasak khalh zel dawn bawk a; an hnuaiah kan awm lo thei lo. Sawhthing te, thlai dangte pawh hi kan ṭhenawm state mai ni lo, India ram state dangah te pawh an lo thar ve ṭhin si a. Phurh khawmna leh phurhsawnna lamah keini tlangram chhengchhia aiin an dinhmun a lo ṭha si a. An thar tam chuan a man an titlawm thei bawk si a; chung mite chu kan el pha lo fo a; el pha tur chuan rinawmna leh thawhrimna chauh lo chu kawng dang a awm lo.

A hlawma pek leh a mala hralh hi zem khata khung kan tum fo hi kan kal fuh theih lohna pakhat a ni awm e. Entirnan, mi pakhat chuan bawkbawn quintal 10 a thar a; a hlawmin an rawn laksak a. Chu chu a zuartu hnenah an han pe thliah thliah a. Kg khata an hlêp zat a inang lo fur mai a ni. A hmasa bera a hlawma petu khan Kg-ah eng zat nge a hlawh a, a tawpa bazaar thutpuitu khan eng zat nge a hlêp tih hi kan buaipui fo mai a; buaipui awm tak pawh a nih rualin an dinhmun inan lohna kha ngaihtuah tel tur a ni. A hlawma petu chuan a hlawmin quintal 10 man a dawng a. Bazaar-a zuartu kha chuan quintal 10 a chang lo, a tam lamah kg 20 vel a ṭhutpui ang a, mi dangin chutiang zat vel bawk chu an thut[ui ang a. Hlawk tur chuan kg khata an help zat an tihsan a ngai lo thei lo a ni. Chu bakah, retail-a zuartu chuan a hralh zawh loh chuan a hlawkna a hloh dawn a. A tira a hlawma hralhtu erawh chu a nghawng phak ve tawh lo. He mi, risk hi an dinhmun tidanglamtu lian tak a ni. Retail-a hralhtu dinhmun ‘risk’ sang ber a nihna hi kan ngaihtuahpui ve a ngai.

Sumdawnnaah te leh thil dangah pawh hian kan zingah rinawm tawk lo an awm fo thin tih sawhthingah hian a lo lang ṭhin hi a pawi hle. Lung te mai ni lo, lei tam tak buk tel ru duh an la awm tlat niin a lang a. Heng mite hi mi tlêm te an ni mai thei. Anniho hian kan hnam hi hnam rinawm tawk lo leh depde angin min tarlang thei a; chu mai bakah, a lehpeka hralh zelna lam harsatna min siamsak thei a ni. Kumin chauh hi sawhthing kan hralh a kan zawrh hun tur a ni lo va; kum lo kal zel turah pawh mi tute emaw tal chuan sawhthing an la chingin an la hralh duh zel dawn a. Tute emaw, mi tlem te an rinawm loh avang leh phakar luat avangin, mi taima leh rinawm tam tak hi an hnawng mai ang tih hlauhawm tak a ni.

(Kan la sawi zawm zel ang)