Guest writer
Dr Lalchhuanawma Tochhawng
SAWHTHING LEH KEI - 2
Sawhthing kan buaipui dan hian kan ram economy a la hniam tih phat rual lohin a tilang a; tute mah hi indem thei kan awm lo vang. He ram leilunga innghat hmasawnna thar chhuah leh cho chhuah kan nei tlem a; thupui hlapui tur dang kan la nei vak lo. Intodelhna kawngah hmabak thui tak kan la nei.
Politics chhe mi hian min kiansan lo tih hi sawhthing aṭangin a hriat theih viau mai. Tunhnaia sawhthing zinga lei leh lung telhtute kha khawlai titi-ah chuan sawrkar hmalakna tihmualpho tum an ni an ti. An telh lai te, a telhtute kan va hmuh ve loh avangin a dik leh dik loh kan hre hauh lo mai. A dik thei a, a dik lo thei bawk. Eng pawh ni se, a dik a nih chuan kut hna thawktute hian hamṭhatna dawng se an ti lo va, sawrkarin kut hna thawktute hamṭhatna a siam hi hlawhchham se, kut hna thawktute chuan tuar mah se pawi an ti lo tihna a ni. Sawrkar hi eng party pawhin siam se, kut hna thawktute tana an hmalakna hi hlawhtling se kan zavaia that tlanna tur leh kut hna thawktute din chhuah vena tur a ni. Chutiang pawh duh lo chuan ram an hmangaih tak tak lo tawp tih hi a chiang hle a; kut hna thawktute an timualpho a ni. Kut hna thawktu timualpho duh chuan kut hna thawktute dinhmun hi hniam reng mah se pawi a ti hauh lo ang.
Chu mai a ni lo va, politics hi kut hna thawktu rilru thianghlim tak takte tibuai a, an rilru ti pelhetu an ni fo mai a. Hmanah, tung min chintir vak aṭang tawh khan beiseina lo thlawn siamtu pawh a ni fo mai. BAFFACOS lah kan tihnawk nasa hle a ni awm e. A hun lai khan titi leng vak tam tak a awm a; hriatreng an hlawh ta lo mai a ni.
Politics chhe mi hian kan rilru a tituiek nasa hle tawh a. Mi tin mai hi min nghawng a ni ber. Sawrkar hnathawk atanga inhlawhfa thlengin a nghawng a. Politics hi ram siam ṭhatna tur ni siin kan chhiatpui mai ang tih hlauhawm tak a ni ta. Kut hna thawktu, rilru tluang tak takte tal hi chu politics tui chhiaah chiah ve lo the ihram ila a duhawm hle.
Kan ram hi ram ṭha tak a ni lem lo. Kan neih chhun a nih avangin kan han sawi tlawr a; kan han fak ve chiam tak naa a nihna takah chuan chuti lua a ni lo va; fak mawi chawp hi a ngai ve fo reng a ni. Kut hna thawktute tan phei chuan ram ṭha tak a ni lo. Tlangram awih pang, chhuk chho em em mai a nih bakah ṭhal laia thlai chawmna tur tui lak a harsa bawk si a. Fur ruahtui tam lai a nih loh chuan kut hna thawktu tam tak tan chet lak ngaihna a awm lo.
Mi ṭhenkhatin kan ram hi engkim ṭhat duhna a ni tiin an han sawi chiam thin a. Engkim ṭhat duhna ram a ni hi a ṭhat lohna pakhat a ni ve a. Lo kan vat a; kan hal fai a; thlai kan han ching a; vanduaithlak takin eng kim a lo ṭha duh hlauh mai a. Kan chin reng reng loh, buar leh vailenhlo leh hnim chi hrang hrang an lo ṭo teuh mai a. Kan thlai chin aia tam daih an ṭo a; A ṭhang duang zawkah an han ṭang leh nghal a; fur chhung zawng kan chin loh zawk buaipuiin kan hmanhlel a; a hahthlak em em a ni. A rah seng a lo hun a; phai zawl anga awlsam taka bawng tawllailir emaw, nawr lirh nen emawa lak khawm theih rual a ni lo va. Chhipin chhuk chhoah kan thiar khawm a. Hmun tam takah chuan motor kawng thleng tur ringawt pawhin mihring tha tam tak hman a ngai thin. Hetianga tha heh tak mai a nih bakah, those leh vangvat karah hna thawktute hi an che a; ruah sur leh nisa an tuar bawk a ni. Pisa hulhliap daihlim atanga ‘chutiang khatiang’ lo tih ve mai mai chi a ni lo.
Heti chunga kut hna la thawk ṭâng ṭângte hi an khawngaihthlak a; ram danga kut hna thawktute nen tehkhin mai mai tur an ni lo. Mi ṭhenkhatin Aizawl khawpui daihlim, vangvat leh ramhnuia thosi seh phak lohna atangin kuthnathawh an han sawi mawi chiam a. Mahse anmahni hi kut hna thawka innghat turin thingtlangah an rawn pem duh miah lo. Hei hian kut hna thawh hahthlakzia leh a hahthlak anga a hlawk si loh zia a tilang viau awm e. Tute mah hian sawrkar hna bansan meuhin kut hna thawh an la thlang lo va, kan vai mai hian sawrkar hna kan la ngaihluin kan la bawh zel a ih hi. IAS bansana mau ching kan la nei lo va, MCS hna bansan sawhthing ching tur pawh kan la nei lo. Kan neih hun hi a lo thlen pawh ka ring lo.
Chutiang chu a nih laia loh theih loha kut hna thawka eizawngte hi politics game a hnuh luh a, pet kual mai mai tur an ni lo va. Kut hna thawktute hmakhua hi ngaihtuahna tak tak senga ngaihtuah a hun tawh a ni. An thawh rimna phu tawk tal an hlawh chhuah ve hi an phu tak zet a ni.
Kan ram innghahna tak tak, a tak ram hawlh phak awm chhun chu kut hna thawk a, ei tur thar chhuaktute hi an ni. Thil dang hi chu hawh chawp leh puk chawpa kan neih vek ti ila a dik ber awm e. Delhi tlang aṭangin sum a lo lut a; chu chu sawrkar hna thawhna atan kan hmang a; chu chu kan hlawh lakna pawh a ni. Central aṭang hian sum lo lut miah lo se, Silchar kawng hi ping tlat bawk se, kan dam khawchhuahna tura kan neih chhun chu thing tlanga kut hna thawka ei tur thar chhuaktute hi an ni. Chu chu Covid hripui lo len lai khan a riruang a lang ruak nghe nghe a. Hripui a len lai khan engkim a tawp vek hauh lo va, kan buai dan a la nep viau zawk a. Chuti chung chuan kan dam khawchhuahna tura ei leh in kan neih chhun tur chu kut hna thawktute thawh chhuah a ni tih erawh chu ngaihtuah duh tam chuan hai rual lohin a lang thei a ni. Kan ei tur tam tak thingtlang atangin an rawn phur lut a; kan innghahna ber a nih kha.
Sawrkar hmalakna zarah lo leh huan panna kawng eng emaw zat(Agriculture link road) kan nei ta a. Lo neitute leh huan neitute tan malsawmna a ni, Tun hmaa kea thui tak tak, chhipa rit phurhna kha lirthei nen kan thleng thei ta fur mai a; hmasawnna chhinchhiah tlak tak a ni. Agriculture link road hi tun aia chaka kalpui zel dan hi kan hotute hian zawng zel se la; tlangram chhengchhiaa cheng kan nihna hi remchanga hmangin sawrkar laipui te pawh dawr nghe nghe se a ṭha ang. Chhip ringawt chuan tlangramah thil tam tak kan seng khawm thei tak tak lo. A hahthlak lutuk a; mihring tha hian a tlin rei thei lo. Kawng mai bakah huan leh lo chhunga thlai thar seng khawm dan hahdam zawk leh awlsam zawk kan ngaihtuah tel pawh a ṭha. Huan mawng aṭanga motor kawng thleng tura chhipa tlem tlem thiar ngai lo, electric tha chakna hmanga hrui nena pawh chhuah dan te hi awm thei se a ṭangkai hle ang.
A hralhna lam hi chu sawi leh sawi hnu inelna khawvel a nih tlat avangin a harsat chang a awm lo thei lo. Sumdawnna a ken tel kalphung hi kut hna thawktute pawhin an hriat thiam chin chin tal an hriat thiam a ngai a; inzirtirna uar leh zuala neih a hlawkthlak hle ang. Chuti lo chu sawrkar tih theih piah lamah vui leh vaina a awm fo dawn a ni.
A thar chhuah ang anga hralh hi a ṭhat rualin kan ramah ngei hian a sawngbawlna changtlung neih ngei theih ni se a duhawm hle mai. Sawhthing chu sawhthing a nihna anga state pawna hralh a ṭhat rualin a tawk reng kher dawn lo a ni. Entirnan, kan ramah hian sawhthing aṭanga eng emaw siam a, state pawna hralh dan te ngaihtuah a; mi siam loh ang, an duh tur si zawn thiam te pawh a ngai awm e.
A tawp nan: kut hnathawktute hi kan ram ngulpui an ni tih hi mi tinin kan hriat a, kan pawm thlap a ngai a ni.