Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Guest writer

Dr Lalchhuanawma Tochhawng

POPE FRANCIS A LIAM TA

Pope Francis chu kum 88 mi niin mual a liam ta a. Catholic Kohhran mi leh sate chauhin an sunin an ui a ni lo; remna leh muanna duhtute, environment humhalh duhtute thlengin an ui vek a ni.

America khawmualpui aṭanga Pope ni hmasa ber Jorge Mario Bergoglio hi Argentina rama Buenos Aires khuaah kum 1936 December ni 17-ah a lo piang a. A nu leh pate hi Italy ram aṭanga pem thla an ni a; an pem chhan hi sum leh pai leh eizawnna lam ni lovin, Italy rama Fascism lo lian kha an duh loh vang a ni. Kum 2013 March ni 13-ah Pope atan thlan tlin a ni. A tlangval zual laia awm nâ a vei avangin a chuap dinglam an paih then tawh a. A mum upat hnu thleng hian hriselna lamah harsatna a neih phah a. Kum 2025 April ni 21-ah chatuan ram a pan ta a. A tuk maiah khawvel pum huapa an lo hman thin, environtment humhalhna lama ṭanrualna Earth Day a lo thleng a; amah kha la dam ṭhain thu han sawi leh se a duhawm hle a, mahse chung lam kohna chhangin mual min liamsan ta a ni.

America khawmualpui atanga Pope tling hmasa ber a nih bakah hmsa ber nihna dang a nei thluah naa chu lam chu kan sawi hman lo vang. Mi nun tlawm tak mai a ni a; a hmaa Pope lo ni tawhte tihdan tih ve loh pawh a nei nual a ni. Mi rethei leh chanhai te, raltlan te, sawrkar leh vantlangin an ngaihthah mi hnuaihnungte thleng phak rawngbawlna a ngaipawimawh em em bawk a. “Ka mite hi an rethei a, kei pawh hi an zinga mi ka ni,” a ti hial thin. Puithiamte chu mi tin tana inhawng reng turin a chah ṭhin a ni. Amah pawh hi mi tinreng ban phakin a awm a. Mi nun ropui tak, Lal Isua rawngbawl hun laia mi hnuaihnungte hnen thleng phak rawngbawlna ang kha a thupui a ni.

Khawvela remna leh muanna awm ngei tura duh tlattu leh chutiang lama hma la fo thin a ni a. Khawvel boruak danglam zel - climate change pawh a vei em em a. Kum 2015-a khawvel lum zel tih ziaawmna tura ram hrang hrang 196 zetin thuthlung an ziah, Paris Accord lo awm theihna chhan pawh a thawhrimna vang tih loh rual a ni lo. A Pope hming atan ‘Francis’ a thlan chhan pawh hi Pathian thilsiam tinreng ngainatu hmanlai mithianghlim Francis of Assisi a ni a. Chutiang bawkin Pope Francis pawh thilsiam hlut nachang hre mi, thilsiam tichhe lova vawng tha tura enkawl ngaipawimawhtu a ni.

He kan chenna khawvel hi mahni in leh lo duat taka kan enkawl anga enkawl ngei ngei tur tih hi a thupui a ni. Tute pawh hian kan chenna in elh lo chu kan tifaiin kan enkawl a; a chhiat hlauvin theihtawp kan chhuah ang bawk hian kan chenna leilung hi kan dim tur a ni. Kan khawvel chauh hi khawvel kan neih chhun a ni a; hmun dangah pemna tur reng reng kan nei lo. Chuvangin leilung leh a chhunga awm hi kan enkawl ṭha hle tur a ni.

Pathian siam kan ni a; keini mihringte chauh hi a thilsiam awm chhun kan ni lo. Thil dang tam tak, nung leh nung lo a siam a; chung zawng zawng nen inngheng tawn vek kan ni a; thilsiam dangten min mamawhna aiin kan mamawhna a sang daih zawk bawk a ni. Khawvel leh a chhunga awm zawng zawng hi Pathian ta a nih avangin a neitu leh siamtu Pathian ruahman dan tichhe zawnga kan che a nih chuan Pathian pawi kan sawi tihna a ni.

Pathianin mihringte hi hmasawn zel thei turin rilru leh theihna min pe a. Chu mi hmang chuan hma lam kan pan duai duai mai a, a ropui hle. Mahse hmasawn kan duh luatah te, mahni hma kan sial luatah te kan chenna lei lung leh a ken tel khuarel thil kan suasam vak vak a. Mahni lu chunga meiling chhek khawl ang kan ni.

Science chu science a lo ni nge nge a ni. Pope Francis hian Science lamah degree sang tak a nei lo naa Chemistry lamah lutin Chemistry technician a zir zo a; hna pawh a thawk hman. Pope a nih hnuah pawh science lamah a rilru a hawng hle a. Science leh sakhua hi indotir lova, kal dun a inchawm tawn tur niin a ngai. Climate chungchangah te, environtment humhalh chungchangah te pawh science zul zui zelin ngaihdan a siamin hma a la a. Keini pawhin heihi kan ngaihtuah ve a ngai. Science hi subject har tak mai a ni a. Climate Science leh Environmental Science te hi miin chik tak leh tihtak zetin an zir a; zir ve lo chuan an zirna atanga a hmuh dan hi lo hnial ngawt loh a finthlak ber mai. Vawi khat mah science class room a, “Present, Sir” ti ngai reng reng lovin Environment humhalh tumtute an han sel a, thu mawl mang pui pui mipui hriat tura an han sawi pup pup mai te hi a zia lo tak zet a ni. Thomas L Friedman-an, “Mi tam takin an zui mi ropuiten a dik leh dik loh chhut chiang miah lova an duh duh an sawi phawng phawng chuan democracy-ah hian thil pawimawhah ngaihtuahna fing tak a hman theih loh,” a ti. Thlalerah tuihna, ‘Oasis’ a awm a; khawvel hmun thenkhatah thing leh mau awm zi lovin tlang chhipah tuihna a awm tlat bawk a. Hengte leh keini rama ruahtui ring tuihna hi zem khata khung reng reng loh tur a ni. Thlalerah pawh tuihna a awm tiin kan ram hi tithlaler ve ngawt ila, kan ram lui tui zawng zawng hi an kangchat deuh vek ang a; kan chanin maian chan pawh a tluk lo ang.

Kan ramah tui hna a kang nasa a; ramngaw leh nungcha kan suat nasa lutukin a rawn thlen a ni a; puh tur dang kan nei lo: Keimahni thiam loh a ni. Climate Science leh Environment lama mi thiamte thu ziak hi awih mai ila kan ram tan, kan tuchhuan lo awm zel tur tan a ṭha ber dawn a ni.

Kum 2025 Earth Day thupui chu “Our Power, Our Planet” tih a ni. He khawvel hi kan zavaia inṭawm a ni a. Mi tinin kan awmna hmunah eng emaw tal chu tih theih kan nei ṭheuh bawk a. Kan tih duh leh duh lohah a innghat. Eng nge kan tih theih?

Kuminah thing i phun ṭheuh ang u hmiang. Thing eng emaw tak kher phun tum lovin, kan rama awm sa thing tam tak phun theih chi a awm. Phunna tur hmun pawh hi duhtui viau a ngai lo. Ka pa khan kawng sirah te, thlanmual sirah te a phun mai thin a. A tih chi hle.

Plastic bottle tel lova khawsak i tum ang u. Kum kha leh chen kha plastic bottle tel lovin kan lo khawsa tawh a, tum tak tak ila kan la thei khawp mai. Mi tinin tui kan mamawh a. Chhhungkaw tam tak hian mahni inah tui thlitfimna tha tak tak an nei a. Khawi lo chhuah niah plastic tui um paih leh mai mai tur lei kher lovin tui paina nena pai mai a ṭha.

Bawlhhlawh kan paih dan hi kan inenchian fo kan ngai a ni. Kawngsir tuihawk luan kawr zawng zawng hi bawlhhlawh paihna emaw kan la ti tlat mai hi tihreh a ṭul tak meuh tawh a. Khawtlang hruaitute, tlawmngai pawl leh Kohhrante kan ṭan tlan a hun ta. A pawimawh ber chu sawrkar chak kan mamawh hi a ni. Faina leh hriselna lam enkawltute chauh ni lo, Civil Administrator leh politician thleng hian tan han la se la hma kan sawn thei ngei ang. A khat tawka khaw fai leh veng fai thlan ringawt hi a tawk zo ta lo ve. Hma thar laa kan chet a ngai ta. Engtin nge ni ang le?

Khuarel leh leilung hi kan thuhnuaia awm an ni lo. Keimahni zawk hi khuarel leh leilung dan hnuaia kun kan ni. “Pathian chuan kan tihsual min ngaidam zel mai, mihringte pawh hi kan inngaidam tawn fo bawk. Khuarel erawh chuan tumah a ngaidam ngai lo.” He thu hi kum 2015-ah Pope Francis chuan sawi chhuakin leilung kan tih chhiat chuan leilung hian min la hrem dawn a ni. Khuarel thinrim chu tumahin kan dang zo lo ang.