PESTALLOZI-A THU LEH HLA BEHCHHANIN

Kum 1746-ah khan Johann Heinrich Pestallozi hi a lo piang a. A thawhrimna avangin kum zabi 19naah Europe ramah zirna lam siam ṭhatna a lo thleng a. Mi ṭhenkhatin Father of Modern Education an ti pawh hi a phu hle a ni.

A taka retheihna khur pal tlang a ni a; mi rethei ban phaka zirna buatsaih a ngaipawimawh em em a; hma pawh a la nasa ngiang mai. A ngaihdan behchhanin tlem azawng kan han thai ve dawn a ni.

Mihring zahawmna leh dikna leh vantlang laka mi mal hlutna te hi ‘mi naran’ tana din thar leh theihna chu zirna a ni. Zirna chu thil eng emaw hriat chian viau a, thiam nal viau ringawt hi a tawpna a ni lo va; mihring siam thar lehna a ni ber mai. Mi rethei leh mi hnuaihnungte zalen taka an awm a, an mawhphurhna hlen ngam tur dinhmun an luah a, mahni inrelbawl ngam tura siam thar leh a ni.

Ram leh hnam ṭha kan tih hi a bul inṭanna chu mi mal theuh siam ṭhatnaa in ṭan a ni a. Siam ṭhatna dik leh tlo chu vantlang boruak leh inhuhona atanga inṭan a ni lo va, mi mal atanga intan a ni. Ram leh hnam ṭha chu engtia neih theih nge tih chu, mi mal ṭheuh kha mahni inhai kaw tura theihna pek a ni. Thuneitu leh rorelna chelhtuten anmahnia innghat lo thei lova mipui an awp tlatna te, a thlawna inchawm chiam chiam te, vantlang siam ṭhatna lama a siam thatu remruat ang diak diaka kal te hi a ṭha tawk lo va, mi a tipangchangin mahni kea ding lova mi dang rinchhan tumna a hring thin.

Nausen lo piang chu dan awm sa angin a lo ṭhang lian a. Leia thlai chi kan tuh a lo ṭiak a, pangpar mawi taka a lo ṭhang ang hian naupang chu zirna ṭha avangin khua leh tui ṭha a ni ang. Zirtirtu leh zirna lam buapuitu chuan naupang ṭhantirtu(mihring puitling nihtirtu) khuarel kal hmang dan te an haichhuak ang a, chumi mil chuan zirna an kalpui ang.

Mihring hi rilru leh thinlung leh taksa belhkhawm a ni a; chu chu mi mal kan tih hi a ni. Chu mi mal chu mi dang leh Pathian nen an inlaichinin an inzawm a. He inzawmna atang hian rilru ṭhatna dan te, sakhuaa rinna kan tihte a lo piang a. Chuvangin zirna hian, rilru, thinlung leh taksa a huam tur a ni. Heng thilte hi anmahni nihphung leh kalhmang, khuarel dan zuiin an lo ṭhang lian a, chung dante chu kan hrechiang ang a, chumi zulzui chuan naupang kan zirtir ang.

1: Mihring nihphung khuarelin a dindan chu ‘H’ pathum inpumkhat a ni. Chu chu ‘head, heart and hand’ a ni. Kan thinlung hian kan rilru leh kan kut(taksa) a thunun tlat avangin thinlung hi a ṭhang puitling ngei ngei tur a ni.

2: Amaha theihna awm tuai hriam hi zirnain a tum ber tur a ni. Amah leh amah kha puitling zel turin Zirna chuan a kaihruai ang. A thiam zawng leh a tuipui zawng taka eizawng thei turin a zirtir dawn a ni.

3: Hriatna awmsa thiamtir ṭeuh ringawt hi a sawt lo. Amaha theihna awm hmanga inhai kaw thei tura chher chhuah zawk tur a ni. Mi hmuh chhuahsa thiamtir ṭeuh hi a ṭha em em naa chu ai maha ṭangkai chu amah a inhmuhchhuah hi a ni.

4: Mihring chhungah hian khuarelin ṭhan tumna a dah a. Chumi mila zirna hi kalpui tur a ni. Amaha ṭhan tumna a la inpeih hmaa a phâk bâk zirtir tur a ni lo. Rilru leh taksaa naupang ṭhan dan hriat chian a. ama chhunga ṭhan duhna leh zir châkna kaih thawh tur a ni. Hrem hlauhna te, thlemna te; inepna(rivalry) te hi hmanruaa hman tur an ni lo. Pawn lam thil an ni a, an hlauhawm a ni.

5: Zirna zawng zawng hian khuarel dan a zawm tur a ni. Zirtirtu chu huanpu nen tehkhinin, a thlai chin chu tui a pe a, lei ṭhain a vur a, a ṭhantirtu erawh chu Pathian a ni. Chutiang bawkin naupang ṭhan zelna chu zirtirtu siam a ni lo. Pawn lam thilin a tihchhiatna leh a ṭhan a tihṭhutna lak ata a veng thei a, khuarel dan zuiin a ṭhan chhoh zelnaah a pui thei thung a ni.

6: Khuarel dan hnuaiah eng mah bawhkana ṭhang thut a awm thei lo. Chuvangin naupang chu a ṭhan dan mil lo deuha a phak bak zirtir tum tlat tur a ni lo. Hemi chin hi tawk rih se.

Tun hnaiah ṬBCC chungchang avangin social media lamah mi an inhnial nasa hle mai. Mi thenkhat chuan kohhran an dem hle niin a lang a; kohhran hian a tihtur a ti tawk lo niin an ngai. Mizoram Kohhran lian ber Presbyterian Kohhran chuan kum 40 dawn lai kal tawh atang khan ruihhlo ngaite enkawlna hi a lo kalpui daih tawh a. A phâk chin chinah theihtawp a chhuah a, mi thiam a neih ang ang a ruai nghe nghe a. Kohhran sawiseltute hian kohhran chêt tawhna hi an hre chiang tawk lo a ni maithei a, an duhkhawp lo a ni maithei bawk. Kohhran kan beisei sang viau mai hi huatthua lak chi erawh chu a ni lo ang. Kan rilrua kohhran kan dan sanzia a lang tih loh theih a ni lo. A sira lo awm ve mai mai tur ang lekin mipui hian kohhran kan en phawt chuan, kan nitin nunah kohhran huhâng a nêp hle tawh tihna lam a hawi dawn a, a lawmawm loh viau zawk a ni. Kohhranah hian kan sum kan chhung lut nasa a; sawma pakhat(chu chu za zela 10 a ni) kan sum bawm atangin direct in kan theh lut a; a bak hi thawhlawm dang a tam viau bawk a. Sawrkarah erawh chuan direct-in kan sum zaa sawm kan theh lut lo. Kan sum a luh hnem miau avang hian kan beisei a sângin kan phut sâng a ni maithei a; indem a harsa ang. Kohhran hna pawimawh ber chu chhandamna hna hi a ni a; hemi behchhan hian ruihhlo ngai chhanchhuahna hi Kohhran hna a ni tiin kan beisei kan tisâng thei bawk ang. Heti taka ruihhlo ngai kan ngah hi eng vang nge tih lamah erawh chuan kohhran hi mawh puh vek theih a ni lo. A tihtur tih tawk loh te, a tih loh tur sawrkar lakah tih a lo nei a nih pawhin a ṭobul erawh chu a ni ber lo.

Sawrkar hian mawhphurhna sang tak a nei. Sawrkar kan tih hian political party siam ringawt hi a ni lo va. Sawrkar kutke, sawrkar hnathawk rorel thei chin, administration khawih chinte hi an ni ber zawk ang. Politician an pawimawh a, sawrkar hnathawk pawh an pawimawh. Kan inenkawl danah hian dan anga ti ngam lo leh dan pehhela inenkawl kan ang fo thin. Pestalozzi ngaihdan zul zui deuh hian, Khuarelin mihring min duan dan bawh pela kan inthlahdah hian khawtlang leh ram a buai a; ruihhlo pawh a hluar thin a ni thei. Khuarel dan hnuaiah kan awm a, sawrkar dan hnuaiah kan awm bawk a. Chumi zul zui chuan kan ram hi kan enkawl a ngai tihna a ni ang.

Ruihhlo avanga kan ram harsatna ṭobul hi thil pakhat chauh a ni lo ang. Politics tha lo te, sakhua kan kalpui dan dik tawk lo te, khawtlanga kan inkhuahkhirhna fel tawk lote pawh a ni mai thei. Pestallozi ngaihdan anga khuarelin mihring min duan dan kalh lutuk a kan inenkawl vangte pawh a ni thei ang. Chung zingah chuan zirna hi kan ngaihtuah tel ngei a ngai a ni. Zirna kan kalpui dan hian thiam thei a lawr lutukin thiam thei lo a hlamchhiah em ni? Mi rethei ban phakah zirna ṭha a awm tak tak em? Private school neitu pakhat chuan, “Ka school ni mi rethei tana din a ni lo,” a ti hmiah ngam a. Pestallozi khawthlir nen chuan chhim leh hmar ang a ni a. ‘Elite group’ tinzawn lutuk hian zirna hi kan lo kalpui em ni aw. Officer tur ringawt tinzawna naupang zawng zawng hrual kan tum lua em ni? Mi zawng zawng hi sumdawng hausa kan ni dawn lo a, Officer kan ni seng dawn hek lo. Khuarelin mi mal ṭheuh min din dan milin kan inzirtir tak tak lo em ni?

Zu do dan ṭha ber chu education a ni an tih angin ruihhlo kan dona tura hna hmasa ber chu zirna siam ṭhat hi a nih ka ring. Mithiamten ngun taka zirin zirna kalpui dan tur India ram huaoin an siam a. Hei hian khuarel dan a zul hle a; zui ve mai hi kan ṭhatna tur a nih a rinawm.

Kan rama ruihhlo avanga harsatna hi, kan ngaihdan neihsa dah ṭha ngama tihtakzeta zir chian a, a bul kar chhuah tuma tha thawh a hun ta.